Η καλλιέργεια της Αμυγδαλιάς
Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.
Η αμυγδαλιά ανήκει στην οικογένεια των πυρηνοκάρπων — άλλοι την κατατάσσουν στα ακρόδρυα. Είναι είδος πολυετές που αναπτύσσεται σε πλήθος εδαφών, προτιμά όμως βαθιά και γόνιμα εδάφη. Απαιτεί εδάφη που στραγγίζουν και αρδευόμενα, καθώς οι ανάγκες σε νερό είναι μεγάλες — άσχετα με την κοινή πεποίθηση ότι γίνεται σε ξηρικά κτήματα. Χωράφια που νεροκρατούν ή είναι βαριά σε σύσταση θα έχουν σοβαρά προβλήματα αποπληξίας από ασθένειες ή «πνιγμούς». Στο εγχειρίδιο αυτό αναλύονται οι βασικές πρακτικές λίπανσης και φυτοπροστασίας ανά εποχή.
1. Ο μύθος του ξηρικού — τι λένε οι αριθμοί
Η διάκριση αυτή είναι όλη η υπόθεση. Η αμυγδαλιά αντέχει την ξηρασία ως φυτό· ως καλλιέργεια έχει από τις υψηλότερες απαιτήσεις σε νερό μεταξύ των δενδρωδών. Η εποχική εξατμισοδιαπνοή της καλλιέργειας (ETc) πλησιάζει τα 1.200 mm.
Σε πειράματα πλήρους και ελλειμματικής άρδευσης, η μέγιστη παραγωγή των 2.508 kg/ha (μέσος όρος τριετίας) επιτεύχθηκε όταν καλύφθηκε πλήρως η εξατμισοδιαπνοή. Οι μεταχειρίσεις που έλαβαν 66,9%, 69,7% και 43,2% της πλήρους άρδευσης έδωσαν αντίστοιχα 2.147, 2.038 και 1.497 kg/ha. Δηλαδή κόβοντας το νερό στο μισό, χάνεις σχεδόν το 40% της παραγωγής.
Το ξηρικό αμυγδαλεώνα δεν τον κρίνει η ποικιλία ούτε η λίπανση. Τον κρίνει το νερό, και το ξέρετε τον Ιούνιο.
Προσοχή όμως: αυτό είναι ελεγχόμενο έλλειμμα σε συγκεκριμένη φάση, με μετρήσεις. Γενικευμένο έλλειμμα σε όλη τη σεζόν μειώνει τη φωτοσυνθετική ικανότητα και έχει καταγραφεί μείωση παραγωγής 35% ήδη από τη δεύτερη χρονιά σε βαρύτερες συνθήκες καταπόνησης.
2. Το ημερολόγιο της χρονιάς
Ιανουάριος – Φεβρουάριος
- Ψεκασμοί με χαλκούχα σκευάσματα (2–3 φορές) στις μέγιστες δόσεις, κυρίως πριν και μετά το κλάδεμα, για την προστασία των δένδρων από το βακτήριο Pseudomonas amygdali και από μυκητολογικές ασθένειες όπως η μονίλια και η βοτρυόσφαιρα.
- Ψεκασμοί με πολυσουλφίδιο του ασβεστίου (θειασβέστιο) σε αγροκτήματα όπου έχει εντοπιστεί βαμβακάδα ή χελωνάκι. Ειδάλλως ψεκασμός με θερινό παραφινέλαιο και εντομοκτόνο, σύμφωνα με τις εκάστοτε εγκρίσεις.
- Μέσα Φεβρουαρίου γίνεται η βασική λίπανση της καλλιέργειας — αναλυτικά στο κεφάλαιο 3.
- Ψεκασμός με θειικό ψευδάργυρο όπου έχει εντοπιστεί έλλειψη στις εδαφολογικές εξετάσεις ή το pH του εδάφους είναι πάνω από 8 — προσοχή στη φυτοτοξικότητα. Μπορεί να γίνει και εφαρμογή στο έδαφος με την ίδια δοσολογία.
- Σε ξερικά κτήματα είναι χρήσιμη η εφαρμογή ατταπουλγίτη κατά τη φύτευση, για τη συγκράτηση της υγρασίας στη ριζόσφαιρα.
- Σε αγροκτήματα με ιστορικό αφίδων ή προνυμφών λεπιδοπτέρων, πριν την άνθιση γίνεται εφαρμογή θερινού πολτού σε συνδυασμό με τα κατάλληλα εντομοκτόνα.
Μάρτιος – Απρίλιος
- Από το πρώτο φούσκωμα των οφθαλμών ξεκινούν οι ανοιξιάτικοι ψεκασμοί με μυκητοκτόνα για τη μονίλια των ανθέων. Η αμυγδαλιά εμφανίζει τη μεγαλύτερη ευαισθησία στη μονίλια την περίοδο της άνθισης· σε αυτό το στάδιο η ασθένεια μπορεί να καταστρέψει όλη την παραγωγή και να προκαλέσει θεμελιώδη ζημιά στο κτήμα με ξήρανση βλαστών.
- Σε ανθοφορίες με ξηρό καιρό, 2–3 ψεκασμοί είναι αρκετοί μέχρι το τέλος της άνθισης. Όταν η άνθιση γίνεται με βροχερό καιρό, μπορεί να χρειαστούν 2 ψεκασμοί ακόμη. Η παρακολούθηση της άνθισης για παρουσία συμπτωμάτων είναι συνεχής.
- Οι περισσότερες αμυγδαλιές στη χώρα μας είναι μη αυτογόνιμες και απαιτούν την παρουσία επικονιαστή (Ferragnes, Texas κ.ά.). Σε αυτή την περίπτωση απαραίτητη είναι και η έντονη παρουσία της μέλισσας.
- Εξαιτίας της πρώιμης ανθοφορίας, είναι πιθανή η ζημιά των ανθέων από ανοιξιάτικο παγετό. Η εφαρμογή αμινοξέων ή γλυκίνης πριν τον παγετό μειώνει τη ζημιά.
Μάιος – Ιούνιος
- Μετά το τέλος της άνθισης αρχίζει η αύξηση του καρπού και οι θρεπτικές απαιτήσεις του φυτού είναι μεγάλες. Η διαφυλλική εφαρμογή αμινοξέων και των κατάλληλων μακροστοιχείων διασφαλίζει τη σωστή τροφοδοσία.
- Εδώ γίνεται η δεύτερη εφαρμογή λίπανσης από το έδαφος. Συνήθως μια μικρή δόση νιτροθειικής αμμωνίας 15 kg/στρέμμα ή ουρίας σε όξινα εδάφη είναι αρκετή για να καλύψει την αύξηση του καρπού.
- Η χρήση χουμικών και φουλβικών οξέων με την άρδευση, 1–2 φορές, αυξάνει θεαματικά την απορρόφηση των στοιχείων από το έδαφος και την ευρωστία της καλλιέργειας.
- Η κάλυψη με μυκητοκτόνο για μονίλια και πολυστίγμωση είναι απαραίτητη και αυτή την περίοδο, ειδικά με υψηλή ατμοσφαιρική υγρασία ή βροχοπτώσεις. Στα νεαρά δένδρα ο ψεκασμός γίνεται 2 φορές τον μήνα.
- Σε αγροκτήματα με ιστορικό Κυτόσπορας ή/και βοτρυόσφαιρας είναι απαραίτητες 2 εφαρμογές μυκητοκτόνου.
- Παρακολούθηση του πληθυσμού του ευρύτομου, ώστε να προγραμματιστεί ο ψεκασμός.
- Σε υπερβολικό φορτίο ή μειωμένη βλάστηση μπορεί να χορηγηθεί κρυσταλλικό λίπασμα τύπου 20-20-20 ή 30-10-10, 10–15 kg/στρέμμα με υδρολίπανση.
Ιούλιος – Αύγουστος
- Αρχικά αναπτύσσονται το εξωκάρπιο και το ενδοκάρπιο. Αυτά τα τμήματα αποκτούν συνήθως το πλήρες μέγεθός τους, ενώ το σπέρμα αποκτά μόλις το 10% περίπου του μεγέθους του.
- Αφού τελειώσει η πρώτη φάση, αρχίζει η ανάπτυξη του σπέρματος, η οποία διαρκεί 40 ημέρες. Στην περίοδο αυτή είναι απαραίτητη η άρδευση και η θρέψη. Κρυσταλλικά με αυξημένα ποσοστά καλίου αυξάνουν την παραγωγή και την ποιότητα του καρπού, ενώ βελτιώνουν και την αντοχή στην ξηρασία.
- Σε αγροκτήματα με χαμηλή οργανική ουσία γίνεται εφαρμογή χουμικών και φουλβικών οξέων με την υδρολίπανση.
- Από τις αρχές Αυγούστου σταματάμε τις λιπάνσεις και αραιώνουμε τις αρδεύσεις.
Σεπτέμβριος
- Ο καρπός ωριμάζει. Η συγκομιδή γίνεται με τίναγμα των δένδρων, είτε με το χέρι είτε μηχανικά με δονητές. Το σκληρό πράσινο εξωκάρπιο κιτρινίζει, αφυδατώνεται και σκάει· στο εσωτερικό διακρίνεται το σκληρό ενδοκάρπιο.
- Μετά τη συλλογή γίνεται ψεκασμός με μυκητοκτόνο που αντιμετωπίζει την Κυτόσπορα.
- Ακολουθεί ψεκασμός με ουρία 4 kg/τόνο ψεκαστικού υγρού, σε συνδυασμό με ψευδάργυρο και βόριο. Ο ψεκασμός αυτός αυξάνει τις θρεπτικές αποθηκεύσεις των οφθαλμών για την επόμενη χρονιά.
- Πριν πέσουν τα φύλλα γίνεται ένας ψεκασμός για τη φυτόφθορα.
- Καθαρίζονται από το δένδρο όλα τα κλαδιά που έχουν ξεραθεί από διάφορες αιτίες.
Οκτώβριος – Δεκέμβριος
- Τους μήνες αυτούς η αμυγδαλιά μπαίνει στο στάδιο του ληθάργου. Ένας ψεκασμός με χαλκό στην πτώση των φύλλων είναι απαραίτητος, για την απολύμανση των οπών από τους ποδίσκους των φύλλων.
- Από το τέλος Δεκεμβρίου μπορεί να ξεκινήσει το κλάδεμα στις πιο ζεστές περιοχές.
3. Η λίπανση με αριθμούς
Εφόσον η εδαφολογική ανάλυση είναι πλήρης και δεν απαιτείται κάποια διόρθωση, επιλέγεται βασικό λίπασμα σύμφωνα με τη γονιμότητα του εδάφους, την ηλικία και τη ζωηρότητα της καλλιέργειας, καθώς και την αναμενόμενη παραγωγή.
Για απόδοση 150–200 κιλά ψίχας ανά στρέμμα απαιτούνται:
- 12–18 μονάδες αζώτου, ανάλογα με τη ζωηρότητα των φυτών και τη σύσταση του εδάφους
- 5 μονάδες φωσφόρου
- 16–20 μονάδες καλίου
Η εφαρμογή του αζώτου γίνεται σε 2 ή 3 δόσεις. Ενδεικτικά, μία εφαρμογή λιπάσματος τύπου 20-5-10 ή 21-8-11 με 1,5 κιλό ανά δένδρο, ή 12-12-17 με 2 κιλά ανά δένδρο, σε όλη την περιφέρεια της κόμης, είναι αρκετή.
Οι λιπάνσεις μπορεί να διαφοροποιηθούν ανάλογα με τις συνθήκες του κάθε αγροκτήματος — για παράδειγμα, με το πόσο αρδευόμενο είναι.
Η διεθνής μεθοδολογία υπολογίζει το άζωτο ως απομάκρυνση με τον καρπό συν ανάγκες βλαστικής αύξησης. Οι δημοσιευμένοι συντελεστές είναι:
- 68 κιλά αζώτου απομακρύνονται με τον καρπό ανά τόνο ψίχας.
- Για τη βλαστική αύξηση απαιτούνται επιπλέον περίπου 20–40 λίβρες ανά ακρ ετησίως σε κτήματα με δέσμευση φωτός 70% και άνω.
Ο υπολογισμός για τα δικά μας νούμερα: 150–200 kg/στρ. σημαίνει 1,5–2,0 τόνους ψίχας ανά εκτάριο. Απομάκρυνση: 1,5–2,0 × 68 = 102–136 kg N/ha, δηλαδή 10,2–13,6 μονάδες ανά στρέμμα. Προσθέτοντας τη βλαστική αύξηση (περίπου 2–4,5 μονάδες), καταλήγουμε σε 12,4–18,1 μονάδες αζώτου ανά στρέμμα.
Δηλαδή το εύρος 12–18 πέφτει σχεδόν ακριβώς επάνω στον υπολογισμό του ισοζυγίου. Το ίδιο ισχύει και για το κάλιο: η απομάκρυνση αναφέρεται σε περίπου 80 κιλά ανά τόνο ψίχας, δηλαδή 12–16 μονάδες ανά στρέμμα — και το εύρος 16–20 καλύπτει επιπλέον τη δέσμευση από το έδαφος.
Δύο πρακτικά συμπεράσματα: (α) η κύρια τροφοδοσία πρέπει να έχει ολοκληρωθεί μέσα στο πρώτο τρίμηνο μετά την άνθηση, γι' αυτό και οι 2–3 δόσεις τοποθετούνται εκεί· (β) το άζωτο μετά τις αρχές Αυγούστου δεν πάει στον καρπό — πάει σε όψιμη βλάστηση που δεν προλαβαίνει να ξυλοποιηθεί και αυξάνει την ευαισθησία στους χειμερινούς παγετούς και στο βακτηριακό έλκος.
4. Η μονίλια — η ασθένεια που κρίνει τη χρονιά στην άνθιση
Το ισχύον όνομα του γένους είναι Monilinia, όχι Monilia — το δεύτερο είναι η ονομασία της αγενούς μορφής. Στην αμυγδαλιά η μάστιγα των ανθέων οφείλεται κυρίως στο Monilinia laxa.
Η αμυγδαλιά είναι το πρωιμότερο ανθοφόρο οπωροφόρο μας. Ανθίζει τον Φεβρουάριο ή τον Μάρτιο, δηλαδή ακριβώς στην πιο υγρή και δροσερή περίοδο του έτους. Δεν είναι σύμπτωση ότι η μονίλια των ανθέων είναι το νούμερο ένα πρόβλημά της: η φαινολογία της συμπίπτει με το άριστο του παθογόνου.
5. Η πολυστίγμωση
Η πολυστίγμωση, γνωστή διεθνώς ως red leaf blotch, οφείλεται στον μύκητα Polystigma amygdalinum (παλαιότερα αναφερόταν και ως P. ochraceum). Προκαλεί πρόωρη αποφύλλωση και μείωση της παραγωγής, και είναι σοβαρό πρόβλημα σε ολόκληρη τη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή.
Η απελευθέρωση των ασκοσπορίων ξεκινά με την άνθιση και συνεχίζεται για 4–5 εβδομάδες, με το μέγιστο να συμπίπτει με την πτώση των πετάλων. Χρειάζεται βροχή για να ενεργοποιηθεί η σποριοποίηση.
Το τεκμηριωμένο πρόγραμμα είναι απλό και συγκεκριμένο: μία εφαρμογή στην πτώση των πετάλων, καθώς εκπτύσσονται τα νεαρά φυλλάρια, μία δεύτερη δύο εβδομάδες αργότερα, και — αν συνεχίζεται ο υγρός καιρός — μία τρίτη πέντε εβδομάδες μετά την πτώση των πετάλων.
Η παγίδα: η επώαση διαρκεί 30 έως 40 ημέρες. Όταν δείτε τις κόκκινες κηλίδες στα φύλλα, η μόλυνση έγινε πριν από περίπου έναν μήνα. Ψεκασμός τη στιγμή που εμφανίζεται το σύμπτωμα δεν έχει κανένα νόημα — η μάχη κρίθηκε στην πτώση των πετάλων.
6. Το βακτηριακό έλκος της αμυγδαλιάς
- Τα έλκη είναι πολυετή και σχηματίζονται σε κλαδιά και κλαδίσκους, συνήθως στις ουλές των φύλλων.
- Ξεκινούν ως διογκώσεις του φλοιού που ανοίγουν και σκίζονται, περιβαλλόμενες από διογκωμένο και σκουρόχρωμο φλοιώδη ιστό. Η διόγκωση αυτή — η υπερπλασία — οφείλεται σε φυτοορμόνες που παράγει το ίδιο το βακτήριο.
- Παραμένουν ενεργά όλο τον χρόνο, φτάνουν τα 3–5 cm σε δύο χρόνια και τελικά τα 15–20 cm.
Η πρακτική συνέπεια: επειδή το έλκος δεν κοιμάται το καλοκαίρι — σε αντίθεση με το βακτηριακό έλκος της κερασιάς — η αφαίρεση των προσβεβλημένων κλαδιών έχει νόημα οποιαδήποτε στιγμή τα εντοπίσετε, αρκεί ο καιρός να είναι ξηρός.
7. Κυτόσπορα και βοτρυόσφαιρα
Οι δύο ασθένειες του ξύλου
- Κυτόσπορα (Cytospora, τελεόμορφη Leucostoma) — έλκη με σαφώς οριοθετημένο περιθώριο, στην επιφάνεια των οποίων διακρίνονται μικροσκοπικές δομές σαν σπυράκια, τα πυκνίδια. Είναι το ασφαλέστερο γνώρισμα διάκρισης από το βακτηριακό έλκος.
- Βοτρυόσφαιρα (Botryosphaeria και συγγενή γένη) — προκαλεί έλκη σε βραχίονες και κορμό και νεκρώσεις βλαστών.
Και οι δύο είναι ασθένειες ευκαιρίας: μπαίνουν από πληγές και προσβάλλουν κατά προτίμηση καταπονημένα δένδρα. Γι' αυτό οι δύο εφαρμογές μυκητοκτόνου σε κτήματα με ιστορικό είναι απαραίτητες — αλλά το πραγματικό μέτρο είναι η αποφυγή καταπόνησης και τραυματισμών.
8. Το ευρύτομο
Το ευρύτομο (Eurytoma amygdali) είναι σοβαρός εχθρός της αμυγδαλιάς, με τις μαλακόφλουδες ποικιλίες να είναι οι πιο ευπαθείς. Οι προσβεβλημένοι καρποί μαυρίζουν και δεν ωριμάζουν.
Το χαρακτηριστικό που καθορίζει τα πάντα: το έντομο έχει μία γενιά τον χρόνο και διαχειμάζει ως πλήρως ανεπτυγμένη προνύμφη σε διάπαυση, μέσα στους μαυρισμένους μουμιοποιημένους καρπούς που παραμένουν κολλημένοι επάνω στο δένδρο.
Και το πιο δύσκολο: η διάπαυση μπορεί να διαρκέσει από έναν έως τρεις χειμώνες. Έχει μελετηθεί μάλιστα ειδικά στη Βόρεια Ελλάδα. Πρακτικά σημαίνει ότι μια μούμια που αφήσατε φέτος μπορεί να βγάλει έντομα και σε τρία χρόνια.
Επομένως το πρώτο και φθηνότερο μέτρο είναι η αφαίρεση και καταστροφή όλων των μουμιοποιημένων καρπών από το δένδρο και το έδαφος κατά το χειμερινό κλάδεμα. Δεν είναι συμπληρωματικό μέτρο· είναι το κύριο. Και πρέπει να γίνεται συστηματικά για τρεις τουλάχιστον συνεχόμενες χρονιές για να αδειάσει η δεξαμενή.
- Έξοδος τελείων: ξεκινά τον Απρίλιο. Τα αρσενικά βγαίνουν πριν από τα θηλυκά.
- Ωοτοκία: αρχίζει την πρώτη ή δεύτερη ημέρα μετά την έξοδο. Το θηλυκό τρυπά τον νεαρό καρπό και εναποθέτει το αυγό στον ιστό του πυρήνα· η διαδικασία διαρκεί 9 έως 34 λεπτά και εναποτίθενται έως πέντε αυγά ανά καρπό. Προτιμώνται οι μεγαλύτεροι και οι μη προσβεβλημένοι καρποί.
- Επώαση: 19–21 ημέρες. Η εκκόλαψη αρχίζει περίπου όταν γίνεται ορατό το έμβρυο του σπέρματος — ένα φαινολογικό σημάδι που μπορείτε να ελέγξετε κόβοντας καρπούς.
- Ολοκλήρωση ανάπτυξης προνύμφης: τέλη Ιουνίου έως αρχές Ιουλίου· ακολουθεί η διάπαυση.
Η στόχευση: ο ψεκασμός τοποθετείται στην κορύφωση της εκκόλαψης, δηλαδή περίπου τρεις εβδομάδες μετά την κορύφωση της ωοτοκίας. Για τον προσδιορισμό της χρησιμοποιούνται παγίδες παρακολούθησης — γι' αυτό και η καταγραφή του πληθυσμού τον Μάιο και τον Ιούνιο δεν είναι προαιρετική.
9. Επικονίαση και ποικιλίες
Στην Ελλάδα η κυρίαρχη ποικιλία είναι η Ferragnes. Τα τελευταία χρόνια όμως φυτεύονται νέες ποικιλίες οι οποίες είναι αυτογόνιμες και παραγωγικές, όπως οι Vairo, Soleta, Isabelona κ.ά.
Μέχρι πρόσφατα όλες οι καλλιεργούμενες ποικιλίες αμυγδαλιάς παγκοσμίως ήταν αυτοασυμβίβαστες. Οι νέες αυτογόνιμες προέκυψαν από τα ισπανικά προγράμματα βελτίωσης: Vairo, Marinada, Constantí και Tarraco από το IRTA· Belona, Guara, Mardía και Soleta από το CITA. Οι Isabelona και Soleta είναι επιπλέον οψιμανθείς, χαρακτηριστικό καθοριστικό για τις παγετόπληκτες περιοχές.
Ο αριθμός των κυψελών αλλάζει δραστικά: για τις κλασικές αυτοασυμβίβαστες ποικιλίες η σύσταση είναι περίπου 5 κυψέλες ανά εκτάριο (2 κυψέλες ανά ακρ), με ορισμένους να προτείνουν 4–7. Για τις αυτογόνιμες, μισή έως μία κυψέλη ανά ακρ — δηλαδή περίπου το ένα τέταρτο — φαίνεται επαρκής.
Προσοχή όμως στην παρανόηση: αυτογόνιμη δεν σημαίνει «χωρίς μέλισσες». Σημαίνει «με λιγότερες μέλισσες». Η μεταφορά της γύρης μέσα στο ίδιο άνθος χρειάζεται και αυτή κίνηση.
10. Εγκατάσταση και κλάδεμα
Η επιλογή της θέσης
- Η αμυγδαλιά είναι είδος πρωιμανθές, γι' αυτό πρέπει να αποφεύγονται παγετόπληκτες περιοχές.
- Μεγάλη προσοχή στις αποστάσεις φύτευσης. Σε γόνιμα χωράφια πρέπει να τηρούνται οι μεγάλες αποστάσεις, τουλάχιστον 5 × 5 μέτρα.
- Έδαφος που στραγγίζει — το βασικότερο κριτήριο, όπως αναφέρθηκε στην εισαγωγή.
Το κλάδεμα
Το κλάδεμα της αμυγδαλιάς είναι εύκολο αλλά απαιτεί σχετική εμπειρία. Ακολουθεί τις αρχές διαμόρφωσης της ροδακινιάς, αλλά με δένδρα ψηλότερα. Πρέπει να προσέχουμε να μην αφαιρούμε αιχμές και ροζέτες, γιατί έτσι αφαιρούμε βασικά παραγωγικά όργανα.
Το παραπάνω εγχειρίδιο είναι ενδεικτικό και μπορεί να διαφοροποιηθεί ανάλογα με τις εκάστοτε συνθήκες του αγροκτήματος, σύμφωνα με τη γνώμη ειδικού γεωπόνου. Δεν αναφέρονται εμπορικές ονομασίες σκευασμάτων· η επιλογή γίνεται με βάση τις ισχύουσες εγκρίσεις του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, τις δόσεις και τους χρόνους αναμονής της ετικέτας.
11. Πηγές
- Nitrogen — Almonds. California Crop Fertilization Guidelines, CDFA / FREP. Πηγή για την απομάκρυνση 68 kg N ανά τόνο ψίχας και για τις ανάγκες βλαστικής αύξησης.
- Nitrogen and potassium budgeting tool — Almond Board of California. Πηγή για την απομάκρυνση καλίου και για τα ποσοστά συσσώρευσης στις 86 ημέρες από την πλήρη άνθηση.
- Optimization of nitrogen and potassium nutrition to improve yield and yield parameters of irrigated almond. Scientia Horticulturae.
- Yield response of almond trees to transpiration deficits. Irrigation Science. Πηγή για τις αποδόσεις υπό πλήρη και ελλειμματική άρδευση.
- Regulated deficit irrigation reduces water use of almonds without affecting yield. California Agriculture 65(2):90. Πηγή για το 70% της ETc έως το σκάσιμο του εξωκαρπίου.
- Deficit irrigation limits almond trees' photosynthetic productivity and compromises yields. Agricultural Water Management.
- Modeling the airborne inoculum of Polystigma amygdalinum to optimize fungicide programs against almond red leaf blotch. Plant Disease. Πηγή για τη δυναμική των ασκοσπορίων.
- Banihashemi, Z. (1990). Biology and control of Polystigma ochraceum, the cause of almond red leaf blotch. Plant Pathology 39. Πηγή για το πρόγραμμα των τριών εφαρμογών από την πτώση πετάλων.
- Airborne inoculum dynamics of Polystigma amygdalinum and progression of almond red leaf blotch in Catalonia. Annals of Applied Biology (2023). Πηγή για τη λανθάνουσα περίοδο των 30–40 ημερών.
- Pseudomonas amygdali — bacterial canker of almond. CABI Compendium. Πηγή για την περιγραφή του υπερπλαστικού έλκους, τη θέση στις ουλές των φύλλων και τις διαστάσεις.
- Psallidas, P.G. και Panagopoulos, C.G. (1975). A new bacteriosis of almond caused by Pseudomonas amygdali sp. nov. Annales de l'Institut Phytopathologique Benaki. Η πρωτότυπη περιγραφή του είδους, από το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο.
- Production of phytohormones by Pseudomonas amygdali and their role in the hyperplastic bacterial canker of almond. Πηγή για τον μηχανισμό της υπερπλασίας.
- Katsoyannos, B.I. et al. (1992). Monitoring populations of the almond seed wasp, Eurytoma amygdali, with sex pheromone traps and other means, and optimal timing of chemical control. Entomologia Experimentalis et Applicata.
- Diapause termination in the almond seed wasp, Eurytoma amygdali, in northern Greece. Ελληνικά δεδομένα για τη διάπαυση.
- Eurytoma amygdali — almond seed wasp. Πηγή για τον κύκλο, τους χρόνους επώασης και την ωοτοκία.
- The origin of the self-compatible almond «Guara». Scientia Horticulturae.
- Almond cultivars — CITA / IRTA, Aragón. Πηγή για τις αυτογόνιμες ποικιλίες.
- Factors to consider when determining honeybee hive needs for almond orchards — The Almond Doctor, University of California. Πηγή για τον αριθμό κυψελών ανά εκτάριο.