Xylella fastidiosa, ένα βακτήριο που απειλεί συνολικά την ελληνική δενδροκομία και όχι μόνο
Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.
Το Xylella fastidiosa είναι ένα όχι και τόσο γνωστό παθογόνο στους Έλληνες καλλιεργητές, το οποίο όμως απειλεί συνολικά την ελληνική δενδροκομία. Ευθύνεται για τεράστιες καταστροφές στους ελαιώνες της Νότιας Ιταλίας, καθώς και σε άλλες καλλιέργειες παγκοσμίως. Σε συνδυασμό με ένα σύμπλεγμα μυκήτων που προκαλούν σήψη του ξύλου και με το ξυλοφάγο έντομο ζεύζερα, προκαλεί το Σύνδρομο Αιφνίδιας Παρακμής της Ελιάς. Μία μεταφορά του παθογόνου στην ελληνική επικράτεια μπορεί να συμβεί οποτεδήποτε.
ξεράθηκαν στο Σαλέντο
προσβεβλημένα
έχουν καταγραφεί
υπάρχουν
- Το βακτήριο και η ιστορία του
- Πώς αρρωσταίνει το φυτό — οι βιομεμβράνες
- Οι φορείς — εκεί κρίνεται η μάχη
- Το σύνδρομο αιφνίδιας παρακμής της ελιάς
- Τα συμπτώματα στις άλλες καλλιέργειες
- Πόσο μεγάλο είναι το πρόβλημα σήμερα
- Πού βρισκόμαστε στην Ελλάδα
- Αντιμετώπιση — γιατί δεν υπάρχει θεραπεία
- Τι πραγματικά δουλεύει
- Τι κάνει ο παραγωγός
- Πηγές
1. Το βακτήριο και η ιστορία του
Η ασθένεια προσβάλλει κυρίως ηλικιωμένους ελαιώνες, προκαλώντας την ξήρανση των φυτών. Είχε εμφανιστεί και παλαιότερα στην Καλιφόρνια: ήδη από το 2010 το βακτήριο είχε συνδεθεί με τον θάνατο ελαιοδέντρων σε αστικούς χώρους. Ωστόσο, ο εντοπισμός του βακτηρίου και σε ασυμπτωματικά δένδρα προκάλεσε σύγχυση ως προς την ακριβή αιτία της ξήρανσης.
Το βακτήριο έχει εντοπιστεί σε όλη την Αμερική, στην Ιταλία, στη Γαλλία, στην Ισπανία και αλλού. Η πρώτη αναγνώρισή του ως παθογόνο έγινε το 1987, όταν βρέθηκε ως η αιτία της ασθένειας του Pierce στα αμπέλια της Καλιφόρνιας, καθώς και της ασθένειας phony peach της ροδακινιάς. Στην πορεία αναφέρθηκε ως το κύριο παθογόνο αίτιο καταστρεπτικών ασθενειών στην αμυγδαλιά, τη δαμασκηνιά, την κερασιά και άλλα είδη.
Το βακτήριο ανήκει στο είδος Xylella fastidiosa και διακρίνεται σε υποείδη. Μετά από γενετικές έρευνες βρέθηκε ότι το στέλεχος της Ιταλίας είναι διαφορετικό από εκείνο της Καλιφόρνιας: πρόκειται για το Xylella fastidiosa subsp. pauca, το οποίο πιθανότατα προέρχεται από την Κεντρική Αμερική. Το συγκεκριμένο στέλεχος είναι γνωστό διεθνώς ως ST53 και αναγνωρίζεται ως ο αιτιολογικός παράγοντας του συνδρόμου παρακμής της ελιάς.
Δεν έχει εξακριβωθεί επαρκώς η εξειδίκευση των στελεχών στα φυτικά είδη. Το στέλεχος της Ιταλίας δεν προσβάλλει τα σταφύλια και τα εσπεριδοειδή, αλλά προσβάλλει την ελιά, την αμυγδαλιά, την κερασιά κ.ά. Στην αμυγδαλιά έχουν εμφανιστεί δύο διαφορετικά υποείδη. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούμε να προβλέψουμε ποιες καλλιέργειες θα χτυπηθούν αν το βακτήριο εισέλθει — εξαρτάται από το ποιο στέλεχος θα φτάσει.
2. Πώς αρρωσταίνει το φυτό — οι βιομεμβράνες
Το βακτήριο έχει πολύ αργή ανάπτυξη και εγκαθίσταται στους αγγειώδεις ιστούς των φυτών. Μεταφέρεται κυρίως με έντομα φορείς. Εντός των φυτών μπορεί να μετακινηθεί μέσω των αγγειωδών δεσμίδων ανοδικά και καθοδικά, ενώ κατά την εγκατάσταση γίνεται και μεταφορά από ένα αγγείο σε άλλο — μεταφορά καίρια για την εξέλιξη της ασθένειας.
Μέσα στα αγγεία του ξύλου το βακτήριο παράγει βιομεμβράνες, οι οποίες φράζουν τα αγγεία. Η έλλειψη νερού και στοιχείων που προκαλείται είναι υπεύθυνη για τα συμπτώματα στο φύλλωμα. Το φυτό δηλαδή δεν πεθαίνει από τοξίνη — πεθαίνει από δίψα, με το έδαφος υγρό.
Οι βιομεμβράνες είναι βακτηριακές κατασκευές που προστατεύουν τον πληθυσμό από εξωγενείς παράγοντες, όπως αντιβιοτικά ή αντισώματα, ενώ ρυθμίζουν και θέματα επάρκειας τροφής και νερού. Τα βακτήρια εντός της μεμβράνης λειτουργούν ομαδικά. Η μεμβράνη αποτελείται κυρίως από πρωτεΐνες και νερό· ο σχηματισμός της στο εργαστήριο απαιτεί 20 ημέρες και συμβαίνει σε 4 φάσεις, ενώ έχει βρεθεί ότι περιέχει 144 διαφορετικές πρωτεΐνες.
Η βιομεμβράνη είναι ο λόγος που δεν υπάρχει θεραπεία. Δεν πρόκειται για ένα βακτήριο που κολυμπά ελεύθερα και μπορεί να χτυπηθεί· πρόκειται για μια οργανωμένη αποικία μέσα σε προστατευτικό κέλυφος, σε ιστό όπου κανένα σκεύασμα επαφής δεν φτάνει.
Το κάθε φυτικό είδος εμφανίζει διαφορετικά συμπτώματα στην έκφραση της ασθένειας: η ροδακινιά εμφανίζει νανισμό, ενώ η αμυγδαλιά ξήρανση των φύλλων από την κορυφή προς τον ποδίσκο.
3. Οι φορείς — εκεί κρίνεται η μάχη
Το βακτήριο μεταφέρεται κυρίως με έντομα φορείς — τζιτζικάκια και συγγενή ημίπτερα που τρέφονται από την ξυλώδη μοίρα. Μπορεί να παραμείνει εντός του πεπτικού σωλήνα των εντόμων, καθώς και να αναπαραχθεί εκεί. Η επίμονη αυτή παραμονή του βακτηρίου εντός των εντόμων φορέων αποτελεί στοιχείο-κλειδί για την επέκταση της ασθένειας, καθώς μπορεί να παράγει βιομεμβράνες και μέσα στους ξενιστές του.
Στην Ιταλία η εξάπλωση του βακτηρίου βασίστηκε στο έντομο Philaenus spumarius, ένα ημίπτερο της οικογένειας Aphrophoridae. Το έντομο εγκαθιστούσε το βακτήριο απευθείας στους φυτικούς ιστούς, μεταδίδοντάς το από δένδρο σε δένδρο. Το 80% των εντόμων που συλλέχθηκαν από τα μολυσμένα κτήματα είχαν την ικανότητα να μεταδώσουν το βακτήριο σε αμόλυντα φυτά ελιάς.
Το πιο χρήσιμο πρακτικά στοιχείο ολόκληρου του θέματος. Οι νύμφες του Philaenus spumarius αναπτύσσονται επάνω στην αυτοφυή ποώδη βλάστηση του εδάφους — όχι στα δένδρα — και έχουν πολύ περιορισμένη κινητικότητα. Δεν συμβάλλουν στη διάδοση της ασθένειας. Είναι δηλαδή ακίνητος, συγκεντρωμένος και προσβάσιμος στόχος, σε αντίθεση με τα ενήλικα που πετούν.
Και τα νούμερα είναι σαφή: στα τέλη της άνοιξης, μετά την κορύφωση του πληθυσμού, η κατεργασία του εδάφους μείωσε την πυκνότητα του P. spumarius κατά 60%, ενώ η συχνή κοπή της βλάστησης μόλις κατά 20% σε σχέση με τους μάρτυρες.
Δηλαδή το φρεζάρισμα στη σωστή στιγμή είναι τριπλάσια αποτελεσματικό από το κόψιμο. Στις προσβεβλημένες περιοχές της Ιταλίας η μηχανική απομάκρυνση της φυτοκάλυψης είναι πλέον υποχρεωτικό μέτρο. Δεύτερος φορέας στην περιοχή είναι και το Neophilaenus campestris.
4. Το σύνδρομο αιφνίδιας παρακμής της ελιάς
Τα συμπτώματα εμφανίζονται, μετά την απόφραξη των αγγείων, με τη μορφή ξήρανσης που ξεκινάει από την κορυφή προς τον ποδίσκο και μοιάζει πολύ με διάφορες τροφοπενίες. Στην πορεία ξηραίνονται οι κορυφές του δένδρου και στο τέλος όλο το φυτό. Η τελική εικόνα μοιάζει πολύ με αυτή του καψίματος από φωτιά.
Ο λόγος είναι απλός και ανελέητος: το βακτήριο βρίσκεται σε ολόκληρο το αγγειακό σύστημα, ρίζες συμπεριλαμβανομένων. Κόβοντας την κόμη δεν αφαιρείτε το παθογόνο — απλώς αναγκάζετε το δένδρο να ξοδέψει τα τελευταία του αποθέματα σε βλάστηση που θα φράξει και αυτή.
Το σύνδρομο της παρακμής της ελιάς αποδόθηκε στο συγκεκριμένο βακτήριο σε συνδυασμό με μύκητες που προσβάλλουν το ξύλο της ελιάς, αλλά και με το έντομο ζεύζερα — δηλαδή πρόκειται για σύμπλοκο, όχι για μονοπαραγοντική ασθένεια.
5. Τα συμπτώματα στις άλλες καλλιέργειες
Πέρα από την ελιά, το βακτήριο προσβάλλει την αμυγδαλιά, τη ροδακινιά, την κερασιά, το αμπέλι, τη δαμασκηνιά, τον πλάτανο, την πικροδάφνη κ.ά.
Αμπέλι — η ασθένεια του Pierce
Τα πρώτα συμπτώματα είναι αιφνίδιες ξηράνσεις μεγάλων τμημάτων των φύλλων. Πέριξ των νεκρωτικών κηλίδων, τα φύλλα μεταχρωματίζονται σε κόκκινο και κίτρινο χρώμα. Πολλές φορές τα φύλλα πέφτουν από τους ποδίσκους, με αποτέλεσμα οι ποδίσκοι να μένουν επάνω στα πρέμνα — γνώρισμα χαρακτηριστικό. Η ομοιότητα των συμπτωμάτων με άλλες ασθένειες δεν επιτρέπει τη μακροσκοπική διάγνωση.
Ροδακινιά — η ασθένεια phony peach
Εμφανίζεται με βραχείς βλαστούς, μικρά μεσογονάτια διαστήματα και σκουροπράσινα φύλλα, ενώ οι βλαστοί φύονται πυκνοί. Τα φύλλα των προσβεβλημένων βλαστών παραμένουν το φθινόπωρο για μεγάλο χρονικό διάστημα επάνω στο δένδρο. Η ασθένεια εξελίσσεται αργά, ωστόσο τα δένδρα προσβάλλονται ολόκληρα· δεν ξηραίνονται, αλλά είναι λιγότερο παραγωγικά και ευάλωτα σε ασθένειες.
Αμυγδαλιά — η ξήρανση των φύλλων
Τα πρώτα συμπτώματα εμφανίζονται το καλοκαίρι στα φύλλα. Τα φύλλα παρουσιάζουν περιφερειακή ξήρανση, παρόμοια με την τοξικότητα αλάτων. Ακολουθεί μια αργή καταπόνηση όλου του φυτού, με άμεσες συνέπειες στην παραγωγικότητα.
6. Πόσο μεγάλο είναι το πρόβλημα σήμερα
Το βακτήριο προσβάλλει τόσα πολλά είδη φυτών, καλλιεργούμενα και μη, που η επιστημονική κοινότητα συνεχίζει και μετράει — και σε πολλά από αυτά χωρίς να προκαλεί συμπτώματα.
- Ξενιστές. Η βάση δεδομένων της EFSA, στην ενημέρωση έως τα τέλη του 2024, καταγράφει 463 φυτικά είδη επιβεβαιωμένα με δύο τουλάχιστον διαφορετικές μεθόδους ανίχνευσης — και 727 είδη, 319 γένη και 91 οικογένειες αν συνυπολογιστούν όλες οι μέθοδοι. Ο κατάλογος ανανεώνεται κάθε έξι μήνες.
- Απουλία. Σε μία μεγάλη έξαρση η προσβολή επεκτάθηκε από 8.000 σε 23.000 εκτάρια μέσα σε 2 χρόνια. Σήμερα, στο Σαλέντο της Νότιας Απουλίας, η ασθένεια έχει καταστρέψει ουσιαστικά ολόκληρη την ελαιοκαλλιέργεια της περιοχής: πάνω από 183.000 εκτάρια και 21 εκατομμύρια ξεραμένα ελαιόδεντρα.
- Αμυγδαλιά. Στην Ισπανία η ασθένεια έχει επεκταθεί σε έκταση 878 τετραγωνικών χιλιομέτρων, σε 47 μολυσμένους οπωρώνες. Η εμφάνισή της στις κύριες παραγωγικές χώρες αμυγδάλου θέτει σε κίνδυνο την παγκόσμια επάρκεια: μόνο οι δύο ευρωπαϊκές χώρες έχουν πλέον 6,53 εκατομμύρια στρέμματα αμυγδάλου.
Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φυτοπροστασίας (EPPO) έχει κατατάξει το βακτήριο ως σοβαρό κίνδυνο για την παγκόσμια γεωργία.
7. Πού βρισκόμαστε στην Ελλάδα
Με βάση τις επισκοπήσεις που διενεργούνται στα κράτη-μέλη, το έδαφος της Ευρωπαϊκής Ένωσης θεωρείται ελεύθερο από το Xylella fastidiosa, με εξαίρεση τις επισήμως οριοθετημένες περιοχές. Οι γνωστές εστίες παραμένουν στην Ιταλία, τη Γαλλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία. Στην Ελλάδα δεν έχει επιβεβαιωθεί εστία.
Το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο είναι πλέον ο Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2020/1201, ο οποίος αντικατέστησε τον παλαιότερο 2015/789 και προβλέπει, σε περίπτωση ανίχνευσης, τη δημιουργία οριοθετημένης περιοχής με μολυσμένη ζώνη και περιβάλλουσα ζώνη ασφαλείας.
Η καλλιέργεια της ελιάς είναι η σημαντικότερη στην Ελλάδα, με τάξη μεγέθους 1,7 εκατομμυρίων τόνων καρπού. Μια μεταφορά του παθογόνου στην ελληνική επικράτεια μπορεί να συμβεί οποτεδήποτε, είτε με μεταφορά φυτικού υλικού είτε με μεταφορά μολυσμένων εντόμων μέσω των διεθνών μεταφορών.
Και υπάρχει ένας επιπλέον, δικός μας παράγοντας: η φυσιολογία των ελληνικών ελαιώνων, με τα αιωνόβια δένδρα σε δύσβατες περιοχές, θα λειτουργήσει αρνητικά στην αντιμετώπιση οποιασδήποτε επιδημίας. Δεν πρόκειται για γραμμικές φυτεύσεις με μηχανική πρόσβαση, όπως στη Νότια Ιταλία.
Η ετοιμότητα των αρχών, των γεωπόνων αλλά και των αγροτών πρέπει να είναι τέτοια ώστε η όποια δράση να ληφθεί αστραπιαία, για να μην οδηγηθεί η ελληνική γεωργία σε έναν Αρμαγεδδώνα.
8. Αντιμετώπιση — γιατί δεν υπάρχει θεραπεία
Η ασθένεια δεν έχει κάποια ουσιαστική χημική θεραπεία. Τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνονται είναι προληπτικά.
Τα προληπτικά μέτρα κατά σειρά σημασίας
- Αποτροπή εισόδου του βακτηρίου στη χώρα και δημιουργία μηχανισμού άμεσης αντίδρασης από την Πολιτεία. Είναι το σημαντικότερο όλων.
- Ενημέρωση των αγροτών, ώστε να αναγνωρίζουν την ασθένεια στα αρχικά στάδια.
- Άμεση ειδοποίηση: οποιοσδήποτε αντιληφθεί το παραμικρό σύμπτωμα πρέπει να ειδοποιεί άμεσα τις κατά τόπους Διευθύνσεις Αγροτικής Ανάπτυξης. Το δείγμα πρέπει να εξεταστεί από το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο.
- Έλεγχος πολλαπλασιαστικού υλικού. Η εισαγωγή του βακτηρίου είναι πιθανό να γίνει μέσω πολλαπλασιαστικού υλικού από την Ιταλία ή άλλη μολυσμένη περιοχή. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει απαγορεύσει τη μετακίνηση πολλαπλασιαστικού υλικού από την επαρχία Λέτσε στην Απουλία.
Στην Ιταλία δοκιμάστηκαν σκευάσματα χαλκού-ψευδαργύρου ως διαφυλλική λίπανση, τα οποία έδωσαν αναζωογόνηση σε άρρωστα φυτά. Ωστόσο τα φυτά αυτά παραμένουν προσβεβλημένα και συνεχίζουν να αποτελούν πηγές μόλυνσης για τα υγιή.
Σύμφωνα με την ανάλυση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA), ΔΕΝ υπάρχει θεραπεία, και οποιαδήποτε εφαρμογή είτε βακτηριοκτόνων είτε λιπασμάτων χαλκού και ψευδαργύρου — αν και μπορεί να βελτιώσει την εικόνα των φυτών — είναι αναποτελεσματική στην εξάλειψη της ασθένειας, γιατί τα μολυσμένα φυτά παραμένουν μολυσμένα.
Μέχρι στιγμής η επιτόπου καταστροφή των προσβεβλημένων δένδρων φαίνεται να είναι η μοναδική δραστική μέθοδος αποτροπής της επέκτασης της ασθένειας.
9. Τι πραγματικά δουλεύει
Η σημαντικότερη πρόοδος από τότε που ξέσπασε η επιδημία. Δύο ποικιλίες ελιάς έχουν αποδειχθεί ανθεκτικές στο X. fastidiosa subsp. pauca:
- Leccino
- FS-17, γνωστή και ως Favolosa
Ο μηχανισμός: η ανθεκτικότητα οφείλεται στη χαμηλή παρουσία του βακτηρίου μέσα στην ξυλώδη μοίρα. Τα μολυσμένα δένδρα αυτών των ποικιλιών εμφανίζουν περιορισμένες ξηράνσεις στην κόμη, με χαμηλούς και εντοπισμένους πληθυσμούς βακτηρίου. Δεν είναι δηλαδή ανοσία — είναι ανοχή που κρατά το δένδρο ζωντανό και παραγωγικό.
Η πρακτική συνέπεια είναι ήδη θεσμική: στις μολυσμένες περιοχές της Ιταλίας, η ισχύουσα νομοθεσία επιτρέπει την αναφύτευση ελαιώνων μόνο με τις Leccino και FS-17. Η αναφύτευση με ανθεκτικά γενότυπα θεωρείται σήμερα η πιο εφικτή και υποσχόμενη στρατηγική για τη διαχείριση του βακτηρίου.
10. Τι κάνει ο παραγωγός
Σε περιοχή χωρίς εστία — δηλαδή σε όλη την Ελλάδα σήμερα
- Πολλαπλασιαστικό υλικό μόνο με φυτοϋγειονομικό διαβατήριο και τεκμηριωμένη προέλευση. Καμία εισαγωγή φυτών από οριοθετημένες περιοχές, με καμία δικαιολογία — ούτε καλλωπιστικών.
- Προσοχή στα καλλωπιστικά. Η πικροδάφνη, η λεβάντα και το δεντρολίβανο περιλαμβάνονται στα φυτά που παρακολουθούνται. Ένα καλλωπιστικό φυτό σε αυλή είναι πύλη εισόδου εξίσου με ένα δενδρύλλιο ελιάς.
- Παρατήρηση. Κάθε ξήρανση κορυφών σε ελιά, κάθε περιφερειακή ξήρανση φύλλων σε αμυγδαλιά που δεν εξηγείται από αλάτωση, ξηρασία ή τροφοπενία, αξίζει δεύτερη ματιά.
- Δείγμα, όχι ψεκασμός. Σε κάθε υποψία, ενημέρωση της Διεύθυνσης Αγροτικής Ανάπτυξης και αποστολή δείγματος. Κανένα σκεύασμα δεν πρόκειται να βοηθήσει, και η καθυστέρηση της διάγνωσης είναι ακριβώς αυτό που κατέστρεψε την Απουλία.
Σημείωση: το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα. Η φυτοϋγειονομική κατάσταση μεταβάλλεται· για την επίσημη και επικαιροποιημένη εικόνα των οριοθετημένων περιοχών ισχύουν οι ανακοινώσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.
11. Πηγές
- EFSA (2016). Update of a database of host plants of Xylella fastidiosa. EFSA Journal 14(2):4378.
- EFSA (2016). Treatment solutions to cure Xylella fastidiosa diseased plants. EFSA Journal 14(4):4456. Η αξιολόγηση στην οποία στηρίζεται η θέση ότι δεν υπάρχει θεραπεία.
- Saponari, M. και συνεργάτες — εργασίες για την ταυτοποίηση του στελέχους και τη μετάδοση μέσω Philaenus spumarius στην Απουλία.
- Martelli, G.P. και συνεργάτες — ανασκοπήσεις για το σύνδρομο αιφνίδιας παρακμής της ελιάς.
- Xylella fastidiosa — Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Υγεία των Φυτών. Επίσημη σελίδα με τις οριοθετημένες περιοχές και τα ισχύοντα μέτρα.
- Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2020/1201 για τα μέτρα πρόληψης της εισαγωγής και εξάπλωσης του Xylella fastidiosa (ενοποιημένο κείμενο).
- Βάση δεδομένων ευπαθών φυτών-ξενιστών — Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
- Update of the Xylella spp. host plant database — systematic literature search up to 31 December 2024. EFSA Journal. Πηγή για τα 463 και 727 είδη-ξενιστές.
- Ground cover management in olive groves reduces populations of Philaenus spumarius, vector of Xylella fastidiosa. Journal of Economic Entomology 114(4):1716. Πηγή για τη μείωση 60% με κατεργασία εδάφους έναντι 20% με κοπή.
- Habitat manipulation for sustainable management of Philaenus spumarius, the main vector of Xylella fastidiosa in Europe.
- Trade-offs between Xylella fastidiosa vector control and conservation of beneficial arthropods in Mediterranean olive groves. Journal of Economic Entomology.
- The Xylella fastidiosa-resistant olive cultivar «Leccino» has stable endophytic microbiota during the olive quick decline syndrome (OQDS).
- Screening of olive biodiversity defines genotypes potentially resistant to Xylella fastidiosa. Frontiers in Plant Science. Πηγή για τις Leccino και FS-17 και για το καθεστώς αναφύτευσης.
- Susceptible and resistant olive cultivars show differential physiological response to Xylella fastidiosa infections.
- Xylella fastidiosa — Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA).
- Host plants of Xylella fastidiosa — EPPO Global Database.