Σποραδικώς εμφανιζόμενοι εντομολογικοί εχθροί οπωροφόρων αλλά εξίσου επιζήμιοι - Κόσσος (Cossus cossus)

Εικόνα 1. Προσβολή κορμού από κόσσο. Διακρίνονται η στοά και τα σκουρόχρωμα περιττώματα που εξωθεί η προνύμφη προς τα έξω.

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Ο κόσσος (Cossus cossus) δεν είναι εχθρός που συναντάμε κάθε χρόνο σε κάθε κτήμα. Είναι όμως από τους λίγους που, όταν εμφανιστεί, δεν κοστίζει παραγωγή αλλά ολόκληρα δένδρα. Η προνύμφη τρώει το εσωτερικό του κορμού για δύο και τρία χρόνια, και το δένδρο πεθαίνει αργά — με καχεξία, χλώρωση και μικροφυλλία — χωρίς ο παραγωγός να καταλάβει τι το σκοτώνει. Το σοβαρότερο πρόβλημα σήμερα είναι ότι η δραστική ουσία στην οποία στηριζόταν επί δεκαετίες η αντιμετώπισή του δεν υπάρχει πλέον.

Περιεχόμενα

1. Ταυτότητα — και από πού βγήκε το όνομα
2. Ξενιστές και εξάπλωση
3. Αναγνώριση: τέλειο, προνύμφη, αυγό
4. Ένα έντομο που ζει χρόνια μέσα στο ξύλο
5. Πώς εγκαθίσταται η προσβολή
6. Τα συμπτώματα — πώς τον εντοπίζουμε
7. Κόσσος ή ζεύζερα;
8. Γιατί χτυπά συγκεκριμένα δένδρα
9. Παρακολούθηση με φερομονικές παγίδες
10. Η αντιμετώπιση — τι άλλαξε
11. Το πρωτόκολλο των τεσσάρων βημάτων
12. Πηγές

1. Ταυτότητα — και από πού βγήκε το όνομα

Πρόκειται για ένα θηριώδες λεπιδόπτερο, από τα μεγαλύτερα που συναντώνται στον ελληνικό χώρο. Ανήκει στο είδος Cossus cossus (L.), οικογένεια Cossidae. Ζημιογόνο στάδιο είναι αποκλειστικά η προνύμφη, η οποία διατρυπά και κατατρώει το ξύλο του κορμού.

Γιατί λέγεται «goat moth» — και γιατί αυτό είναι χρήσιμο Η διεθνής κοινή ονομασία του εντόμου είναι goat moth, δηλαδή «πεταλούδα-κατσίκα». Ο λόγος δεν είναι η εμφάνιση: τόσο η προνύμφη όσο και το τέλειο αναδίδουν έντονη, δυσάρεστη οσμή που θυμίζει τράγο.

Και είναι πρακτικά χρήσιμο. Όταν ανοίγετε μια ύποπτη στοά σε κορμό, η χαρακτηριστική αυτή οσμή είναι ένα επιπλέον διαγνωστικό στοιχείο που δεν το δίνει κανένας άλλος ξυλοφάγος εχθρός των οπωροφόρων μας.

2. Ξενιστές και εξάπλωση

Το εύρος των ξενιστών είναι ιδιαίτερα μεγάλο και καλύπτει τις σημαντικότερες δενδροκομικές καλλιέργειες της χώρας:

• Ελιά
• Μηλοειδή — μηλιά, αχλαδιά
• Πυρηνόκαρπα — ροδακινιά, κερασιά, βερικοκιά, δαμασκηνιά
• Μουριά, καστανιά, πλάτανος και πλήθος άλλων δασικών και καλλωπιστικών ειδών

Το έντομο έχει ευρύτατη γεωγραφική εξάπλωση, με κύριες περιοχές την Ευρώπη, την Ασία και τη Μέση Ανατολή.

Το ευρύ φάσμα ξενιστών δεν είναι ακαδημαϊκή λεπτομέρεια Επειδή προσβάλλει και δασικά και καλλωπιστικά είδη — πλάτανο, ιτιά, λεύκα — ο πληθυσμός μπορεί να συντηρείται έξω από το κτήμα σας: σε παρόχθια δένδρα, σε αυλές, σε δενδροστοιχίες. Ένα καθαρό κτήμα δεν σημαίνει καθαρή περιοχή, και αυτό εξηγεί γιατί οι προσβολές εμφανίζονται συχνά σε περιμετρικές σειρές.

3. Αναγνώριση: τέλειο, προνύμφη, αυγό

Το τέλειο

• Χρώμα γκριζωπό, με τα πρόσθια πτερύγια να φέρουν δαντελωτές σκούρες γραμμώσεις και τρίχωμα.
• Μήκος σώματος έως 35 mm, άνοιγμα πτερύγων έως περίπου 100 mm. Διεθνώς το άνοιγμα αναφέρεται ως 68–96 mm, με τα θηλυκά στο ανώτερο άκρο.
• Τα θηλυκά είναι μεγαλύτερα από τα αρσενικά και φέρουν μακρύ ωοθέτη.
• Στην ανάπαυση τοποθετεί τα πτερύγια σε δικλινή θέση, σαν στέγη.

Η καμουφλάζ είναι εντυπωσιακή: το χρώμα του μοιάζει τόσο πολύ με τον φλοιό του κορμού ώστε, όταν αναπαύεται με κλειστά φτερά, μοιάζει με κομμάτι κλαδιού. Πρακτικά, δεν πρόκειται να το δείτε στο χωράφι — θα το δείτε μόνο στην παγίδα.

Η προνύμφη

• Κόκκινη στην πάνω πλευρά, ελαφρώς κίτρινη στην κοιλιακή.
• Φτάνει σε μήκος έως 100 mm — από τις μεγαλύτερες προνύμφες που θα δείτε σε οπωρώνα.
• Κεφάλι μαύρο, μήκους έως 7 mm, με δύο άνω και δύο κάτω γνάθους.
• Στο ίδιο δένδρο μπορούν να συνυπάρχουν προνύμφες διαφορετικών ηλικιών και μεγεθών.

Εικόνα 2. Προνύμφες κόσσου από προσβεβλημένο δένδρο. Διακρίνονται καθαρά το κόκκινο χρώμα της ραχιαίας πλευράς, το μαύρο κεφάλι και το γεγονός ότι στο ίδιο δένδρο συνυπήρχαν προνύμφες διαφορετικών ηλικιών και μεγεθών.

Προσοχή: η προνύμφη δαγκώνει Δεν είναι υπερβολή ούτε παραμύθι. Η προνύμφη είναι πολύ δραστήρια και επιθετική όταν ενοχληθεί, και με τις ισχυρές γνάθους της μπορεί να προκαλέσει επίπονο δάγκωμα στον άνθρωπο. Όταν καθαρίζετε στοές ή αφαιρείτε προνύμφες, φοράτε γάντια.

Το αυγό

Μικρό, διαστάσεων περίπου 1,7 × 1,2 mm, καστανού χρώματος με μαύρες γραμμώσεις. Εναποτίθεται σε συστάδες των 20 περίπου.

4. Ένα έντομο που ζει χρόνια μέσα στο ξύλο

Ο βιολογικός κύκλος φτάνει τα τρία χρόνια

Είναι το χαρακτηριστικό που καθορίζει τα πάντα στην αντιμετώπιση. Σε παλαιότερες έρευνες βρέθηκε ότι το 70% των προνυμφών νυμφώνεται στα 3 χρόνια και το 30% στα 2 χρόνια. Διεθνώς αναφέρονται και περιπτώσεις που φτάνουν τα 4 έως 5 έτη σε δυσμενείς συνθήκες.

Τι σημαίνει πρακτικά: μέσα σε ένα προσβεβλημένο δένδρο υπάρχουν ταυτόχρονα προνύμφες τριών διαφορετικών γενεών. Δεν υπάρχει «καθαρή» στιγμή μέσα στη χρονιά όπου το δένδρο είναι άδειο, και δεν υπάρχει μία επέμβαση που να τελειώνει το πρόβλημα. Η αντιμετώπιση είναι υπόθεση ετών, όχι εποχής.

Το ημερολόγιο στην Ελλάδα

• Διαχείμαση: ως προνύμφη μέσα στο ξύλο. Τον τελευταίο χειμώνα διαχειμάζει ως πλήρως ανεπτυγμένη προνύμφη.
• Άνοιξη: νύμφωση.
• Τέλη Μαΐου: εμφάνιση των πρώτων τελείων στις πεδινές περιοχές.
• Έως τέλη Αυγούστου: διάρκεια των πτήσεων.

Η περίοδος πτήσης είναι δηλαδή μακρά, περίπου τρεις μήνες — άλλο ένα στοιχείο που καθιστά αδύνατη την αντιμετώπιση με έναν ή δύο ψεκασμούς.

5. Πώς εγκαθίσταται η προσβολή

Το θηλυκό είναι εξαιρετικά παραγωγικό: μπορεί να εναποθέσει έως και 1.500 αυγά στη σύντομη ζωή του. Τα τοποθετεί σε προφυλαγμένες θέσεις, στις εγκολπώσεις και στις σχισμές του φλοιού, σε ύψος μέχρι περίπου 1,5 μέτρο από το έδαφος. Η εκκόλαψη γίνεται μέσα σε λίγες εβδομάδες, ανάλογα με τη θερμοκρασία.

Οι νεαρές προνύμφες λειτουργούν ομαδικά: ανοίγουν από κοινού μια στοά εισόδου στον κορμό και αρχίζουν αμέσως να τρέφονται. Οι στοές ξεκινούν από το επίπεδο του εδάφους ή και λίγο κάτω από αυτό και ανέρχονται συνήθως μέχρι ύψους 20–30 εκατοστών.

Το δένδρο αμύνεται — και συχνά κερδίζει Η τροφική δραστηριότητα των προνυμφών προκαλεί εκροή υγρών ζελατινώδους υφής από το δένδρο. Η εκροή αυτή πνίγει και θανατώνει αρκετές από τις νεαρές προνύμφες. Παράλληλα, μέσα στη στοά είναι συχνό το φαινόμενο του κανιβαλισμού μεταξύ των προνυμφών.

Γιατί μας ενδιαφέρει: από τα εκατοντάδες αυγά που εναποτίθενται σε ένα δένδρο, ελάχιστες προνύμφες επιβιώνουν. Ένα ζωηρό δένδρο, που αντιδρά με άφθονη εκροή, αμύνεται μόνο του. Ένα καταπονημένο δένδρο δεν το κάνει — και αυτό εξηγεί το κεφάλαιο 8.

6. Τα συμπτώματα — πώς τον εντοπίζουμε

Στον κορμό — το σίγουρο σημάδι

Η προσβολή αναγνωρίζεται εύκολα: η προνύμφη εξωθεί έξω από τη στοά τα σκουρόχρωμα περιττώματά της, ανακατεμένα με ροκανίδια ξύλου. Ο σωρός αυτός στη βάση του κορμού, μαζί με την εκροή υγρών, είναι το πιο αξιόπιστο διαγνωστικό γνώρισμα και είναι ορατός όλο τον χρόνο.

Στην κόμη — τα σημάδια που παραπλανούν

Η προσβολή διακόπτει τη ροή χυμών και εκδηλώνεται με καχεξία, χλώρωση, μικροφυλλία και τελικά ξήρανση του φυτού. Είναι ακριβώς η ίδια εικόνα που δίνουν η φυτόφθορα, η αρμιλλάρια, το βακτηριακό έλκος και οι τροφοπενίες.

Εικόνα 3. Η ίδια προσβολή αποκαλυμμένη. Το ξύλο στη βάση του κορμού έχει κυριολεκτικά καταστραφεί και οι προνύμφες βρίσκονται σε όλο το μήκος της περιοχής. Προσέξτε ότι η ζημιά ξεκινά από το επίπεδο του εδάφους και χαμηλότερα — γι' αυτό συχνά δεν φαίνεται καθόλου από ψηλά.

Ο πρακτικός κανόνας Πριν αποδώσετε ένα καχεκτικό δένδρο σε πρόβλημα ρίζας ή θρέψης, σκύψτε και κοιτάξτε τη βάση του κορμού και τα πρώτα 30 εκατοστά. Είναι δουλειά δέκα δευτερολέπτων και ξεκαθαρίζει αμέσως αν πρόκειται για ξυλοφάγο. Καμία λίπανση δεν σώζει δένδρο με στοές στον κορμό.

7. Κόσσος ή ζεύζερα;

Στα οπωροφόρα μας υπάρχουν δύο ξυλοφάγα λεπιδόπτερα της ίδιας οικογένειας (Cossidae) και συχνά συγχέονται. Μάλιστα μπορούν να συνυπάρχουν στο ίδιο δένδρο.

Γνώρισμα	Κόσσος Cossus cossus	Ζεύζερα Zeuzera pyrina
Πού χτυπά	Κορμός, από το έδαφος έως ~30 cm. Προτιμά μεγάλους κορμούς ώριμων δένδρων.	Κλαδιά, βλαστοί και λεπτοί κορμοί νεαρών δένδρων.
Προνύμφη	Κόκκινη στην πάνω πλευρά, κίτρινη κοιλιακά, μαύρο κεφάλι. Έως 100 mm.	Κιτρινωπή με μαύρες κηλίδες κατά σειρές.
Τέλειο	Γκριζωπό, με δαντελωτές γραμμώσεις — μοιάζει με φλοιό.	Λευκό με μαύρες ή γαλαζωπές κηλίδες, σαν δέρμα λεοπάρδαλης.
Οσμή	Έντονη οσμή τράγου.	Χωρίς χαρακτηριστική οσμή.

Η διάκριση αλλάζει το πού ψάχνετε Αν το πρόβλημα είναι στα κλαδιά και στους νέους βλαστούς νεαρής φύτευσης, σκεφτείτε πρώτα ζεύζερα. Αν είναι στη βάση του κορμού ώριμων δένδρων, σκεφτείτε κόσσο. Και οι δύο παρακολουθούνται με φερομονικές παγίδες, αλλά με διαφορετική φερομόνη για κάθε είδος.

8. Γιατί χτυπά συγκεκριμένα δένδρα

Το θηλυκό οσφραίνεται τις πληγές

Εδώ βρίσκεται το πιο υποτιμημένο στοιχείο της βιολογίας του εντόμου, και έχει άμεση πρακτική εφαρμογή.

Το τέλειο δεν τρέφεται καθόλου — τα στοματικά του μόρια είναι υποτυπώδη. Παρ' όλα αυτά, το θηλυκό ελκύεται έντονα από την οσμή του χυμού των δένδρων. Ο λόγος είναι απλός και πονηρός: ο χυμός που τρέχει είναι ένδειξη ότι το δένδρο είναι πληγωμένο ή καταπονημένο — δηλαδή ότι δεν θα μπορέσει να αμυνθεί όπως περιγράψαμε στο κεφάλαιο 5.

Το συμπέρασμα για το κτήμα: κάθε πληγή στη βάση του κορμού είναι ενεργή πρόσκληση. Χτυπήματα από θαμνοκοπτικό και χορτοκοπτικό, ζημιά από τρακτέρ, τραυματισμοί από τρωκτικά ή λαγούς, ηλιακά εγκαύματα, ρωγμές από παγετό, έλκη από ασθένειες — όλα λειτουργούν ως σήμα. Η προστασία του κορμού και η αποφυγή τραυματισμών είναι μέτρο κατά του κόσσου, όχι απλή τάξη.

9. Παρακολούθηση με φερομονικές παγίδες

Η αντιμετώπιση του εντόμου είναι δύσκολη και προϋποθέτει άριστη γνώση της βιολογίας του. Η παρακολούθηση των πτήσεων με φερομονικές παγίδες, μαζί με τον συστηματικό έλεγχο των κορμών, είναι η σημαντικότερη διαδικασία — και το πρώτο πράγμα που πρέπει να μπει σε ένα κτήμα με ιστορικό.

Πότε και τι

• Τοποθέτηση: οι παγίδες μπαίνουν στον αγρό περί τα μέσα Μαΐου, δηλαδή λίγο πριν την αναμενόμενη έξοδο των πρώτων τελείων.
• Η φερομόνη: το κύριο συστατικό της φερομόνης φύλου είναι το οξικό (Z)-5-δωδεκενύλιο, το οποίο αποτελεί περίπου το 66% του εκκρίματος του θηλυκού και είναι απαραίτητο για την προσέλκυση των αρσενικών. Η προσθήκη οξικού (Z)-3-δεκενυλίου βελτιώνει σημαντικά την ελκτικότητα του μείγματος.

Τι μας δίνει η παγίδα: την ακριβή έναρξη και το μέγιστο της πτήσης στο δικό σας κτήμα — άρα και το πότε ακριβώς γίνεται η ωοτοκία, που είναι η μόνη στιγμή στην οποία το έντομο είναι εκτεθειμένο.

10. Η αντιμετώπιση — τι άλλαξε

Ο χλωρπυριφός δεν υπάρχει πλέον — και αυτό αλλάζει το πρόγραμμα

Επί δεκαετίες, η χημική αντιμετώπιση του κόσσου στηριζόταν στον χλωρπυριφό, ο οποίος πράγματι πρόσφερε πολύ καλή προστασία στα τέλεια και στα νεοεκκολαπτόμενα.

Η δραστική αυτή δεν είναι πλέον διαθέσιμη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Με τον Εκτελεστικό Κανονισμό (ΕΕ) 2020/18 δεν ανανεώθηκε η έγκριση του χλωρπυριφού — και αντίστοιχα με τον (ΕΕ) 2020/17 του χλωρπυριφός-μεθύλ. Τα κράτη-μέλη υποχρεώθηκαν να ανακαλέσουν τις άδειες έως τις 16 Φεβρουαρίου 2020, με τις περιόδους χάριτος να λήγουν έως τις 16 Απριλίου 2020. Η απόφαση στηρίχθηκε σε αξιολόγηση της EFSA για πιθανές γονιδιοτοξικές και νευροτοξικές επιδράσεις, με ιδιαίτερη ανησυχία για τα παιδιά.

Πρακτικά: όποιο παλαιότερο πρόγραμμα αντιμετώπισης κόσσου διαβάσετε και αναφέρει χλωρπυριφό, είναι ξεπερασμένο. Η σημερινή στρατηγική στηρίζεται στην παρακολούθηση, στη μηχανική επέμβαση, στους εντομοπαθογόνους νηματώδεις και στη μαζική παγίδευση — και σε ό,τι εντομοκτόνο είναι κατά περίπτωση εγκεκριμένο από το ΥΠ.Α.Α.Τ. για την καλλιέργεια και τη χρήση αυτή.

Εντομοπαθογόνοι νηματώδεις

Το εργαλείο που φτάνει εκεί όπου δεν φτάνει ο ψεκασμός

Έχουν γίνει εκτεταμένες έρευνες για τη βιολογική καταπολέμηση του εντόμου. Η χρήση του εντομοπαθογόνου νηματώδη Steinernema carpocapsae έδωσε σημαντικά αποτελέσματα, με τη θνησιμότητα του εντόμου να φτάνει το 90%.

Γιατί δουλεύει: το βασικό πρόβλημα με τον κόσσο είναι ότι η προνύμφη ζει μέσα στο ξύλο, όπου κανένα ψεκαστικό υγρό δεν φτάνει. Ο νηματώδης, αντίθετα, είναι ζωντανός οργανισμός που ψάχνει ενεργά τον ξενιστή του και μπορεί να μπει στη στοά ακολουθώντας τα ερεθίσματα του εντόμου.

Και μια εξέλιξη που αξίζει προσοχή: η ίδια ερευνητική ομάδα δοκίμασε μια πρωτότυπη μέθοδο — την απελευθέρωση ζωντανών εντόμων-ξενιστών ήδη μολυσμένων με τον νηματώδη. Τα έντομα αυτά μεταφέρουν τα μολυσματικά στάδια μέσα στις κρυφές στοές, εκεί όπου η υγρή εφαρμογή αδυνατεί να φτάσει.

Πρακτικοί όροι για να αποδώσουν οι νηματώδεις Οι εντομοπαθογόνοι νηματώδεις είναι ζωντανοί οργανισμοί και δεν συμπεριφέρονται σαν χημικό:

• Υγρασία. Χωρίς υγρασία πεθαίνουν. Η εφαρμογή στις στοές πρέπει να συνοδεύεται από επαρκή ποσότητα νερού.
• Θερμοκρασία. Χρειάζονται ήπιες θερμοκρασίες· ο καύσωνας τους σκοτώνει.
• Απουσία ηλιακής ακτινοβολίας. Η εφαρμογή γίνεται απόγευμα ή βράδυ. Δοκιμές σε άλλους ξυλοφάγους έδειξαν σαφώς υψηλότερη θνησιμότητα στις βραδινές εφαρμογές σε σχέση με τις πρωινές.
• Δεν αποθηκεύονται. Χρησιμοποιούνται φρέσκοι, μέσα στα όρια που δίνει ο παρασκευαστής.

Μαζική παγίδευση

Εξίσου αποδοτική αποδείχθηκε η μαζική παγίδευση με παγίδες τύπου Funnel, σε συνδυασμό με το φερομονικό μείγμα οξικού (Z)-3-δεκενυλίου και οξικού (Z)-5-δωδεκενυλίου σε αναλογία 4:1. Η εφαρμογή χαρακτηρίστηκε επιτυχημένη από τους ερευνητές έπειτα από τετραετή παρακολούθηση — που είναι και το ελάχιστο διάστημα που έχει νόημα, δεδομένου του τριετούς βιολογικού κύκλου.

11. Το πρωτόκολλο των τεσσάρων βημάτων

Σε περίπτωση που εντοπιστεί προσβολή, η καταπολέμηση γίνεται σε τέσσερα στάδια που λειτουργούν συνδυαστικά και όχι εναλλακτικά.

1. Επισήμανση και μηχανικός καθαρισμός

Σημειώνουμε τα προσβεβλημένα δένδρα και καθαρίζουμε τις στοές με σύρμα, με σκοπό τη θανάτωση των προνυμφών. Προσοχή: εκτεταμένη φθορά στον φλοιό του δένδρου μπορεί να φέρει αντίθετα αποτελέσματα — δημιουργεί νέες πληγές, δηλαδή νέα σήματα προσέλκυσης. Ο καθαρισμός γίνεται στοχευμένα και προσεκτικά, όχι με τη λογική «όσο περισσότερο, τόσο καλύτερα».

2. Εφαρμογή εντομοκτόνου στους κορμούς

Σύμφωνα πάντα με τις εκάστοτε εγκρίσεις, με στόχευση στην περίοδο της ωοτοκίας, ώστε να πληγούν τα αυγά και τα νεοεκκολαπτόμενα προτού μπουν στο ξύλο. Η στιγμή αυτή προσδιορίζεται από τις φερομονικές παγίδες — είναι ο μόνος λόγος που τις βάζουμε.

3. Εφαρμογή εντομοπαθογόνου νηματώδη

Steinernema carpocapsae, με ριζοπότισμα ή απευθείας έγχυση στις οπές των στοών. Είναι το μόνο μέτρο που στοχεύει τις προνύμφες που βρίσκονται ήδη μέσα στο ξύλο.

4. Μαζική παγίδευση

Τοποθέτηση παγίδων τύπου Funnel για μαζική σύλληψη των αρσενικών, ώστε να μειωθεί η γονιμοποίηση των θηλυκών και άρα ο πληθυσμός της επόμενης γενιάς.

Και ένα πέμπτο βήμα που δεν αναφέρεται συνήθως: η πρόληψη πληγών Δεδομένου ότι το θηλυκό εντοπίζει τα δένδρα από την οσμή του χυμού των πληγών, το φθηνότερο μέτρο του προγράμματος είναι να μην υπάρχουν πληγές στη βάση του κορμού:

• Καθαρή ζώνη γύρω από τον κορμό ώστε το χορτοκοπτικό να μην πλησιάζει.
• Προστατευτικά κορμού στα νεαρά δένδρα, ενάντια σε μηχανήματα και τρωκτικά.
• Άσπρισμα ή προστασία από ηλιακό έγκαυμα και από ρωγμές παγετού.
• Επάλειψη των μεγάλων τομών και άμεση περιποίηση κάθε τραυματισμού.

Βίντεο. Προσβολή από κόσσο σε οπωροφόρο δένδρο, από τον ελλαδικό χώρο.

12. Πηγές

• Παστόπουλος, Σ. και Καζαντζής, Κ. (2019). Σποραδικώς εμφανιζόμενοι εντομολογικοί εχθροί οπωροφόρων αλλά εξίσου επιζήμιοι — Κόσσος (Cossus cossus). Σε συνεργασία με το Τμήμα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δένδρων Νάουσας, ΕΛ.Γ.Ο. «ΔΗΜΗΤΡΑ». Farmacon Blog. Βασικό κείμενο αναφοράς για τη βιολογία και το πρωτόκολλο αντιμετώπισης.
• Τζανακάκης, Μ. και Κατσόγιαννος, Β. (2003). Έντομα καρποφόρων δέντρων και αμπέλου. Εκδόσεις ΑγροΤύπος Α.Ε., Αθήνα, σελ. 112–113.
• Χατζηχαρίσης, Ι. και Καζαντζής, Κ. (2014). Η κερασιά και η καλλιέργειά της. Εκδόσεις ΑγροΤύπος Α.Ε., Αθήνα, σελ. 263–264.
• Κυπαρισσούδας, Δ.Σ., Πατσαβέλας, Β. και Πολυμέρου, Β. (1997). Παρακολούθηση της πτήσης των αρσενικών των εντόμων Cossus cossus L. και Zeuzera pyrina L. (Lepidoptera: Cossidae) με φερομονικές παγίδες σε οπωρώνες μηλοειδών της Β. Ελλάδας. 7ο Πανελλήνιο Εντομολογικό Συνέδριο, Καβάλα, σελ. 84.
• Zangheri, S., Briolini, G., Cravedi, P., Duso, C., Molinari, F. και Pasqualini, E. (1992). Λεπιδόπτερα των οπωροφόρων και του αμπελιού. Εκδόσεις Bayer, σελ. 21–29.
• Benardeau, X. και Monturet, Y. (1957). Observations on caterpillars of Cossus. Bulletin de la Société Entomologique de France 62(5/6):122–124. Πηγή για την κατανομή 70% τριετούς και 30% διετούς κύκλου.
• Della Beffa, G. (1949). Gli insetti dannosi: metodi e mezzi di lotta. Ελληνική απόδοση και συμπλήρωση ως Γεωργική Εντομολογία (1962) από τους Καραμάνο, Γ.Ι. και Μαρσέλο, Σ.Π., Τόμος Α', Εκδόσεις Μόσχου Χρ. Γκιούρδα, σελ. 571–579.
• Gumus, A., Karagoz, M., Shapiro-Ilan, D. και Hazir, S. (2015). A novel approach to biocontrol: release of live insect hosts pre-infected with entomopathogenic nematodes. Journal of Invertebrate Pathology 130. Πηγή για τη θνησιμότητα με Steinernema carpocapsae και για τη μέθοδο των προμολυσμένων ξενιστών.
• Pasqualini, E. και Natale, D. (1999). Zeuzera pyrina and Cossus cossus (Lepidoptera: Cossidae) control by pheromones: four years advances in Italy. Symposium: Scents in Orchards. Πηγή για τη μαζική παγίδευση με παγίδες Funnel και την αναλογία 4:1.
• Sex pheromone components of the European goat moth, Cossus cossus. Journal of Chemical Ecology. Πηγή για το οξικό (Z)-5-δωδεκενύλιο ως κύριο συστατικό (~66%) και για τον ρόλο του οξικού (Z)-3-δεκενυλίου.
• Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2020/18 της Επιτροπής, της 10ης Ιανουαρίου 2020, για τη μη ανανέωση της έγκρισης της δραστικής ουσίας chlorpyrifos. Βλ. και τον Κανονισμό (ΕΕ) 2020/17 για το chlorpyrifos-methyl.
• Cossid moths (Lepidoptera: Cossidae) as pests of woody plants — a review. Agricultural and Forest Entomology (2025). Σύγχρονη ανασκόπηση για την οικογένεια.
• Goat moth — biology, damage and life cycle. Πηγή για την οσμή τράγου, τη διάρκεια ανάπτυξης της προνύμφης και την έλξη του θηλυκού από την οσμή του χυμού των πληγωμένων δένδρων.