Ίσκα της Ακτινιδιάς, Like Esca disease in Kiwi

Σάββας Παστόπουλος, Γεωπόνος MSc — Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε.

Από πού προέρχεται το άρθρο αυτό Βασίζεται στην εργασία «Ίσκα της Ακτινιδιάς — Η σήψη του ξύλου της ακτινιδιάς (“Esca-like” disease), μία από τις σημαντικότερες ασθένειες της καλλιέργειας», των Σάββα Σ. Παστόπουλου και Θωμά Σωτηρόπουλου (ΕΛ.Γ.Ο. «Δήμητρα», Ινστιτούτο Γενετικής Βελτίωσης και Φυτογενετικών Πόρων, Τμήμα Φυλλοβόλων Οπωροφόρων Δέντρων Νάουσας), που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Γεωργία – Κτηνοτροφία, τεύχος 8/2024, σελ. 50–54, εκδόσεις ΑγροΤύπος [1].

Είναι η ασθένεια που δεν σκοτώνει γρήγορα — σας εξαντλεί. Ο μύκητας δουλεύει μέσα στο ξύλο για χρόνια χωρίς να φαίνεται τίποτα, και όταν εμφανιστούν οι πρώτες κηλίδες στα φύλλα το δέντρο έχει ήδη σαπίσει από μέσα. Στην Κεντρική Μακεδονία ακτινιδεώνες ηλικίας 16 έως 20 ετών έχουν ξεριζωθεί, γιατί απλώς δεν συνέφερε πια η συνέχιση της καλλιέργειας.

Το πιο σκληρό εύρημα της εργασίας Σε έρευνα στην Ιταλία, βρέθηκαν συμπτωματικά δέντρα στο 96% των κτημάτων [1]. Και στην ίδια έρευνα δεν βρέθηκε καμία συσχέτιση ανάμεσα στα εδαφικά χαρακτηριστικά ή στις μεταχειρίσεις των παραγωγών και στην εμφάνιση των συμπτωμάτων. Δεν φταίει κάτι που κάνατε λάθος στο χωράφι. Και ακριβώς γι' αυτό δεν διορθώνεται με κάτι που θα κάνετε σωστά στη λίπανση ή στο πότισμα.

6–7χρόνια μέχρι να φανούν τα φύλλα

96%των κτημάτων με συμπτωματικά δέντρα στην Ιταλία

66–90%μείωση συμπτωμάτων με Trichoderma στην άμπελο

0εγκεκριμένα χημικά για τις πληγές στην ακτινιδιά

Περιεχόμενα

1. Τι είναι η Ίσκα και πώς έφτασε εδώ
2. Τα συμπτώματα στο φύλλωμα
3. Τι βλέπετε όταν κόψετε τον κορμό
4. Τα παθογόνα — ένα σύμπλοκο, όχι ένας μύκητας
5. Γιατί κάποιες χρονιές είναι χειρότερες
6. Διάγνωση — τι μπορεί να σας ξεγελάσει
7. Αντιμετώπιση: μόνο πρόληψη
8. Το κλάδεμα ως εργαλείο φυτοπροστασίας
9. Όταν το δέντρο έχει χαθεί
10. Δείτε το στο χωράφι
11. Συμπεράσματα
12. Πηγές

1. Τι είναι η Ίσκα και πώς έφτασε εδώ

Η ακτινιδιά, Actinidia chinensis var. deliciosa, είναι από τις πλέον αναπτυσσόμενες δενδρώδεις καλλιέργειες της χώρας την τελευταία εικοσαετία. Το 2022 τα καλλιεργούμενα στρέμματα ήταν 138.550, με σημαντικό μέρος τους να αποτελείται από δέντρα νεαρής ηλικίας που μπαίνουν σταδιακά στην παραγωγή. Η Ελλάδα είναι τρίτη παραγωγός χώρα στον κόσμο [1].

Η ακτινιδιά προσβάλλεται από πλήθος παθογόνων — Botrytis, Phytophthora, Armillaria, Rosellinia, Rhizoctonia, Sclerotinia και Verticillium [2]. Η σημαντικότερη ασθένεια παγκοσμίως παραμένει το βακτηριακό έλκος, που οφείλεται στο Pseudomonas syringae pv. actinidiae [3] [4]. Δίπλα σε αυτό όμως εγκαταστάθηκε αθόρυβα μια δεύτερη, εντελώς διαφορετική απειλή.

Η χρονολογική σειρά — μια ασθένεια που ταξίδεψε

• 1999. Εντοπίζεται νέα ασθένεια της ακτινιδιάς στην Ιταλία και τη Γαλλία [5].
• 2000. Τα συμπτώματα εμφανίζονται σε πλήθος αγροκτημάτων σε όλη την ιταλική επικράτεια [6] [7]. Ταυτόχρονα εντοπίζονται συμπτώματα και στην Ελλάδα.
• 2001–2003. Οι Γάλλοι ερευνητές περιγράφουν παρόμοιες ασθένειες με κοινό σύμπτωμα τη σήψη του ξύλου και τις ονομάζουν «Esca-like diseases» — δηλαδή «όμοιες με την Ίσκα», κατ' αναλογία με την Ίσκα της αμπέλου [8] [9].
• 2002. Στην Ελλάδα, η Έλενα και ο Παπλωματάς απομονώνουν το είδος Fomitiporia punctata από σηπόμενο ξύλο ακτινιδιάς [10].
• 2004. Στην Ιταλία η ασθένεια ονομάζεται «ελεφαντίαση», εξαιτίας μιας διόγκωσης του κορμού κάτω από το σημείο της προσβολής [11]. Την ίδια χρονιά αναφέρεται και στη Νέα Ζηλανδία [12].

Μια διαφορά που πρέπει να ξέρετε Η διόγκωση του κορμού — η «ελεφαντίαση» των Ιταλών — δεν εντοπίζεται στην Ελλάδα, τουλάχιστον στην περιοχή της Κεντρικής Μακεδονίας όπου έγινε η έρευνα [1]. Αν διαβάσετε ιταλική βιβλιογραφία και ψάξετε αυτό το σύμπτωμα, δεν θα το βρείτε — και η απουσία του δεν σημαίνει ότι δεν έχετε την ασθένεια.

Πηγές: 1 2 5 8 10 11 12

2. Τα συμπτώματα στο φύλλωμα

Τα σημαντικότερα και πιο εύκολα ορατά συμπτώματα εμφανίζονται στο φύλλωμα — και είναι αυτά που θα σας τραβήξουν πρώτα την προσοχή.

Τα συμπτώματα στην έναρξή τους. Μικρές, ανοιχτόχρωμες κυκλικές κηλίδες διάσπαρτες στην επιφάνεια του φύλλου, περίπου έναν μήνα μετά την άνθηση.

Η εξέλιξη, βήμα βήμα

1. Περίπου έναν μήνα μετά την άνθηση: μικρές, ανοιχτόχρωμες κυκλικές κηλίδες κάνουν την εμφάνισή τους διάσπαρτες στην επιφάνεια του φύλλου.
2. Σε σύντομο διάστημα: οι κηλίδες μεγεθύνονται και μεταχρωματίζονται σε χλωρωτικές.
3. Τελικό στάδιο: οι κηλίδες γίνονται ασύμμετρες και νεκρωτικές.
4. Πρόωρη φυλλόπτωση, συνήθως περί τα μέσα Αυγούστου, ανάλογα με την ένταση της προσβολής και τις καιρικές συνθήκες.

Το κριτήριο που ξεχωρίζει την Ίσκα από το βακτηριακό έλκος Στην Ίσκα οι νεκρωτικές κηλίδες δεν περιβάλλονται από κίτρινη άλω. Αν οι κηλίδες περιβάλλονται από κίτρινη άλω, πρέπει να διερευνηθεί η περίπτωση προσβολής από PSA, δηλαδή από το βακτηριακό έλκος [1]. Είναι λεπτομέρεια που κρίνει εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση.

Φύλλα με έντονα συμπτώματα ξήρανσης, στο τελικό στάδιο πριν πέσουν στο έδαφος. Οι κηλίδες είναι πλέον ασύμμετρες και νεκρωτικές.

Πότε εμφανίζονται και πώς εξελίσσονται στα χρόνια

Παρατήρηση	Τι σημαίνει για εσάς
6 έως 7 χρόνια μετά τη φύτευση	Τότε εμφανίζονται συνήθως τα πρώτα συμπτώματα στα φύλλα [1]. Μέχρι τότε το δέντρο δείχνει υγιές ενώ ο μύκητας δουλεύει.
Βαίνουν επιδεινούμενα	Κάθε χρόνο χειρότερα, όσο αυξάνεται η ηλικία του δέντρου [1].
Ίδια χρονική σειρά κάθε χρόνο	Το χρόνιο προσβεβλημένο δέντρο εμφανίζει τα συμπτώματα με μεγαλύτερη ένταση, αλλά στην ίδια εποχή.
Μέχρι τα μέσα-τέλη Ιουνίου φαίνονται φυσιολογικά	Τα συμπτωματικά δέντρα έχουν ζωηρή βλάστηση και μεγάλους βλαστούς στην αρχή της σεζόν [1]. Η επιθεώρηση την άνοιξη δεν αρκεί.
Διάσπαρτα μέσα στο αγρό	Σε συγκεκριμένα δέντρα ή βραχίονες. Ένα δέντρο μπορεί να έχει συμπτώματα κάθε χρόνο και το διπλανό του να είναι υγιές [1].

Το μέγεθος του καρπού — εδώ η Ελλάδα διαφέρει Ο Di Marco και συνεργάτες αναφέρουν ότι το μέγεθος των καρπών των προσβεβλημένων δέντρων είναι μικρότερο από αυτό των υγιών [13] [14]. Ωστόσο στην Ελλάδα το μέγεθος των καρπών είναι παρόμοιο με αυτό των υγιών δέντρων [1].

Πρακτικά αυτό σημαίνει κάτι δυσάρεστο: δεν θα το καταλάβετε από τον καρπό. Οι καρποί όμως συνήθως δεν φτάνουν στο επιθυμητό όριο ωρίμανσης και πολλοί πέφτουν στο έδαφος λίγο πριν τη συγκομιδή [1].

Πηγές: 1 13 14

3. Τι βλέπετε όταν κόψετε τον κορμό

Εδώ γίνεται η πραγματική διάγνωση. Ο κορμός και οι βραχίονες των συμπτωματικών φυτών εμφανίζουν δύο διαφορετικές αλλοιώσεις στο ξύλο τους [1] [15] [6].

Κορμός ακτινιδιάς με προχωρημένη προσβολή. Διακρίνονται η ανοιχτόχρωμη σήψη στο κέντρο και η καστανή σήψη που επεκτείνεται προς τα έξω. Ανάμεσα στο υγιές και στο προσβεβλημένο ξύλο διακρίνεται η χαρακτηριστική μαύρη διαχωριστική γραμμή.

Αλλοίωση	Χαρακτηριστικά
Ανοιχτόχρωμη σήψη	Επηρεάζει μεγάλο τμήμα του ξύλου. Είναι η κεντρική, πιο προχωρημένη ζώνη.
Καστανή σήψη	Επεκτείνεται προς το υγιές ξύλο. Είναι το μέτωπο της προσβολής.
Μαύρη διαχωριστική γραμμή	Συνήθως διακρίνεται ανάμεσα στο υγιές και στο προσβεβλημένο ξύλο. Είναι το ασφαλέστερο μακροσκοπικό γνώρισμα.

Έναρξη του μεταχρωματισμού κατά τα αρχικά στάδια της προσβολής. Σε αυτή τη φάση το δέντρο συνήθως δεν δείχνει ακόμη τίποτα στο φύλλωμα.

Κορμός σε προχωρημένο στάδιο αποσύνθεσης. Το ξύλο έχει χάσει τη συνοχή του και η αγωγιμότητα έχει καταστραφεί σε μεγάλο μέρος της διατομής.

4. Τα παθογόνα — ένα σύμπλοκο, όχι ένας μύκητας

Δεν υπάρχει «ο μύκητας της Ίσκας». Υπάρχει σύμπλοκο μυκήτων, και αυτό εξηγεί γιατί δεν υπάρχει και ένα φάρμακο.

Είδος	Ρόλος και προέλευση
Phaeoacremonium aleophilum	Απομονώθηκε από τον Di Marco και συνεργάτες το 2003 από καστανό σηπόμενο ξύλο [7]. Θεωρείται ότι διαδραματίζει έναν από τους δύο σημαντικότερους ρόλους.
Fomitiporia punctata	Βασιδιομύκητας. Φαίνεται να σχετίζεται με την ανοιχτόχρωμη σήψη του ξύλου, καθώς απομονώθηκε από εκεί και την προκάλεσε όταν έγινε επιμόλυνση υγιών φυτών. Έχει συσχετιστεί και με την Ίσκα της αμπέλου [16] [17].
Phaeomoniella chlamydospora	Μαζί με το P. aleophilum προκάλεσε συμπτώματα μεταχρωματισμού του ξύλου μετά από επιμόλυνση [16] [7].
P. inflatipes, P. rubrigenum	Επίσης απομονωμένα από το ίδιο υλικό [7].
Cadophora melinii	Απομονώθηκε στην Ιταλία, όπου αναφέρθηκε για πρώτη φορά ότι προσβάλλει την ακτινιδιά [18].
Neobulgaria alba	Βρέθηκε σε Νέα Ζηλανδία, σε δέντρα με καστανούς μεταχρωματισμούς μετά από επανεμβολιασμό. Πρόκειται όμως για διαφορετική ασθένεια από αυτήν που μας απασχολεί [19].

Τα είδη του γένους Phaeoacremonium έχουν συσχετιστεί με πλήθος ασθενειών σε ξυλώδεις ιστούς πολλών φυτικών ειδών [20]. Στη Γαλλία, οι απομονώσεις εντόπισαν εν μέρει διαφορετικά είδη σε σχέση με την Ιταλία: το κοινό είδος και στις δύο χώρες ήταν το P. aleophilum, ενώ απομονώθηκαν επίσης P. viticola, Botryosphaeria obtusa και είδη από τα γένη Phomopsis, Cylindrocarpon, Cephalosporium, Fusarium, Alternaria, Cladosporium, Paecilomyces και Penicillium [9].

Τι έχει καταγραφεί ειδικά στην Ελλάδα

• 2002: Fomitiporia punctata από σηπόμενο ξύλο ακτινιδιάς σε φυτά με συμπτώματα [10].
• 2013: ο Θωμίδης και συνεργάτες αναφέρουν για πρώτη φορά προσβολή βλαστών ακτινιδιάς από τον Diaporthe neotheicola [21].
• 2010: ο Botryosphaeria dothidea εντοπίστηκε να προκαλεί ξήρανση βλαστών σε ακτινιδιές στην Ελλάδα [22].
• Άλλοι μύκητες που προκαλούν συμπτώματα σε φύλλα και βλαστούς: Stemphylium botryosum — πρώτη παγκόσμια αναφορά από την Ελλάδα [23] — Alternaria alternata [24], Botrytis cinerea, Armillaria mellea, Phomopsis actinidiae [25]. Αυτά όμως δεν συνδέονται άμεσα με τη σήψη του ξύλου.

Το σύμπλεγμα των μυκήτων που προκαλεί τα συμπτώματα στις ελληνικές φυτείες πρέπει να μελετηθεί περαιτέρω, ώστε να αναγνωριστούν όλοι οι εμπλεκόμενοι μύκητες [1].

Πηγές: 7 9 10 16 18 20 21 23

5. Γιατί κάποιες χρονιές είναι χειρότερες

Η ένταση των συμπτωμάτων δεν είναι σταθερή, και η εξήγηση είναι φυσιολογική και κλιματική, όχι καλλιεργητική.

Τι έδειξαν οι μετρήσεις

• Δεν υπάρχει συσχέτιση ανάμεσα στην παραγωγή και στον βαθμό εμφάνισης των συμπτωμάτων στα φύλλα [14].
• Υπάρχει όμως συσχέτιση με τη μέση ημερήσια θερμοκρασία των 23 έως 24 °C τον Αύγουστο και την ένταση των συμπτωμάτων [14].
• Ο ρυθμός αύξησης της αποσύνθεσης του ξύλου συσχετίστηκε με τη μέση θερμοκρασία των μηνών Ιουνίου, Ιουλίου και Αυγούστου [14].

Ο μηχανισμός που προτάθηκε Οι ερευνητές υπέθεσαν ότι 60 ημέρες μετά την πλήρη άνθηση αλλάζει η φυσιολογία του φυτού: μειώνεται η διαπνοή του καρπού, η χημική σύσταση του φύλλου βρίσκεται στο μέγιστο επίπεδο συγκέντρωσης θρεπτικών στοιχείων, και οι φυτοτοξικοί παράγοντες που προέρχονται από τους μύκητες του προσβεβλημένου ξύλου συγκεντρώνονται στα φύλλα, ευνοώντας την εμφάνιση των συμπτωμάτων [14] [26] [27].

Με άλλα λόγια: οι κηλίδες στα φύλλα δεν είναι μύκητας πάνω στο φύλλο. Είναι τοξίνες που ανέβηκαν από το σάπιο ξύλο. Γι' αυτό και ο ψεκασμός του φυλλώματος δεν τις σταματά.

6. Διάγνωση — τι μπορεί να σας ξεγελάσει

Η διάγνωση γίνεται μόνο από εξειδικευμένα εργαστήρια

Στον αγρό, τα συμπτώματα στα φύλλα μπορεί λανθασμένα να θεωρηθούν αποτέλεσμα μόλυνσης από άλλο παθογόνο μύκητα, όπως Alternaria alternata, Botrytis cinerea ή Stemphylium botryosum — παθογόνα που όντως μπορεί να απομονωθούν από τις νεκρωτικές κηλίδες [1].

Εντούτοις, όταν τα συμπτώματα συγκεντρώνονται σε συγκεκριμένους βλαστούς, βραχίονες ή διάσπαρτα δέντρα του αγροκτήματος και επανεμφανίζονται στα ίδια δέντρα κάθε χρόνο, τότε πρέπει να διερευνηθεί και η περίπτωση της Ίσκας [1].

Υπάρχει δηλαδή η πιθανότητα οι νεκρωτικές κηλίδες να οφείλονται στους μύκητες που υπάρχουν στο προσβεβλημένο ξύλο, και σε δεύτερο χρόνο πάνω σε αυτές τις κηλίδες να αναπτύσσονται άλλοι παθογόνοι μύκητες — οι οποίοι μπορεί να επιδεινώσουν περαιτέρω τα συμπτώματα αν δεν καταπολεμηθούν με κατάλληλο μυκητοκτόνο [1].

Ο κανόνας Η ακριβής επιβεβαίωση της αιτίας των συμπτωμάτων σε ένα αγρό πρέπει να είναι αποτέλεσμα διάγνωσης που βασίζεται σε εργαστηριακά αποτελέσματα [1]. Το μάτι δίνει υποψία· το εργαστήριο δίνει απάντηση.

7. Αντιμετώπιση: μόνο πρόληψη

Ας το πούμε καθαρά από την αρχή Μέχρι σήμερα, η Ίσκα της ακτινιδιάς δεν αντιμετωπίζεται θεραπευτικά. Αντιμετωπίζεται μόνο με προληπτικά μέτρα, για την αποφυγή των μολύνσεων [1]. Δεν υπάρχει ψεκασμός που θα σώσει προσβεβλημένο δέντρο.

Τι υπάρχει εγκεκριμένο

Το Trichoderma — το μοναδικό εργαλείο

Στην Ελλάδα υπάρχει εγκεκριμένο προϊόν από το ΥΠΑΑΤ για την προστασία από τη μόλυνση από τους παθογόνους μύκητες. Βασίζεται σε ζωντανό στέλεχος Trichoderma atroviride και εφαρμόζεται στις τομές κλαδέματος [1].

Τι δείχνει η έρευνα:

• Η χρήση μυκήτων του γένους Trichoderma σε τομές κλαδέματος ακτινιδιάς προώθησε τη δημιουργία επουλωτικού κάλου ταχύτερα σε σχέση με τον μάρτυρα. Στελέχη του σκευάσματος απομονώθηκαν μέχρι και 9 μήνες μετά την εφαρμογή [28].
• Στην Ίσκα της αμπέλου, η εφαρμογή Trichoderma asperellum ICC 012 και T. gamsii ICC 080 έδειξε σημαντική μείωση των συμπτωμάτων κατά 66 έως 90%, σε μελέτη διάρκειας 9 ετών [29].

Το κενό που πρέπει να ξέρετε Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει εγκεκριμένο χημικό σκεύασμα στην ακτινιδιά για την κάλυψη των πληγών και την πρόληψη των μολύνσεων [1]. Το βιολογικό σκεύασμα με Trichoderma είναι ό,τι έχουμε — και ακριβώς γι' αυτό η μηχανική προστασία των τομών γίνεται τόσο κρίσιμη.

Πώς μπαίνει το παθογόνο

Η είσοδος των παθογόνων γίνεται από σπόρια μυκήτων που μεταφέρονται σε πληγές και τομές κλαδέματος. Αυτό συνεπάγεται ότι από την εγκατάσταση των φυτών στον αγρό και για όλη τη ζωή αυτών, θα πρέπει οι τομές να απολυμαίνονται και να καλύπτονται σχολαστικά με επικαλυπτικό πληγών [1].

Πηγές: 1 28 29

8. Το κλάδεμα ως εργαλείο φυτοπροστασίας

Τα μέτρα που ακολουθούν προέρχονται από προσωπικές παρατηρήσεις των συγγραφέων σε συνδυασμό με τα μέτρα αντιμετώπισης της Ίσκας της αμπέλου, όπως προτάθηκαν από τη γεωργική προειδοποίηση που εξέδωσε στις 23/1/2024 το Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Ηρακλείου [30].

Επισκοπήσεις

Σε περίπτωση εντοπισμού ύποπτων κρουσμάτων, τα φυτά θα πρέπει να σημαδεύονται και να ελέγχονται από ειδικό γεωπόνο. Να κλαδεύονται πάντα τελευταία και τα υπολείμματα του κλαδέματός τους να απομακρύνονται από τον αγρό.

Αφαίρεση προσβεβλημένων τμημάτων

Σε περίπτωση που η ασθένεια δεν έχει επεκταθεί στον κορμό, μπορεί να γίνει αφαίρεση των προσβεβλημένων βραχιόνων μαζί με 10 έως 20 εκατοστά υγιούς ξύλου.

Αν η μόλυνση έχει προχωρήσει στον κορμό, συνιστάται ξερίζωμα και επαναφύτευση υγιούς φυτού.

Όψιμο κλάδεμα

Το κλάδεμα πρέπει να γίνεται όψιμα και με ξηρό καιρό, καθώς η δακρύρροια εμποδίζει την εγκατάσταση των σπορίων των παθογόνων.

Όταν δεν είναι δυνατόν να γίνει όψιμο κλάδεμα, μπορεί να ακολουθηθεί διπλό κλάδεμα: αρχικά αφαίρεση των παραγωγικών βλαστών μέχρι ένα μήκος, όχι όμως το τελικό, ώστε να διευκολυνθεί η εργασία κατά το δεύτερο κλάδεμα, που θα γίνει αργά τον χειμώνα και θα είναι το τελικό.

Κλάδεμα με τακούνι

Το κλάδεμα βλαστών επάνω στους βραχίονες πρέπει να γίνεται αφήνοντας τμήματα μερικών εκατοστών — το «τακούνι». Το τακούνι θα ξεραθεί μέσα στη χρονιά και θα λειτουργήσει ως προστασία από τη μόλυνση. Μπορεί να αφαιρεθεί την επόμενη χρονιά.

Πρέπει να αποφεύγεται η δημιουργία μεγάλων τομών κλαδέματος. Οι μεγάλες τομές πρέπει να καλύπτονται σχολαστικά με επικαλυπτικό πληγών, σε συνδυασμό με το εγκεκριμένο σκεύασμα.

Απολύμανση εργαλείων

Τα εργαλεία κλαδέματος — ψαλίδια, πριόνια και άλλα — πρέπει να απολυμαίνονται σχολαστικά και τακτικά, ακόμη και ανά δέντρο αν είναι δυνατόν.

Αγορά υγιούς πολλαπλασιαστικού υλικού

Στην Ίσκα της αμπέλου διαπιστώθηκε ότι παθογόνα που σχετίζονται με την ασθένεια προϋπήρχαν ενδοφυτικά στα νεαρά φυτά. Μέχρι στιγμής δεν έχει ερευνηθεί αν κάτι τέτοιο συμβαίνει στα φυτά ακτινιδιάς, χωρίς όμως αυτό να αποκλείεται [1].

9. Όταν το δέντρο έχει χαθεί

Μια παρατήρηση από την Κεντρική Μακεδονία που γλιτώνει χρόνια

Το κόψιμο του δέντρου στην περιοχή του λαιμού και η ανανέωση με νέο κορμό από την ίδια ρίζα δεν απέδωσε. Τα φυτά εμφάνισαν συμπτώματα το δεύτερο και τρίτο χρόνο μετά την ανανέωση [1].

Αντιθέτως, όταν έγινε επαναφύτευση με νέο υγιές φυτό, αυτό δεν εμφάνισε συμπτώματα μέχρι το 7ο έτος της ηλικίας του, δηλαδή έως τη στιγμή που γράφτηκε η εργασία [1].

Το πρακτικό συμπέρασμα Αν το δέντρο έχει προσβληθεί στον κορμό, μην προσπαθήσετε να το «ξανακάνετε» από την ίδια ρίζα. Χάνετε δύο με τρία χρόνια και καταλήγετε στο ίδιο σημείο. Ξερίζωμα και νέο υγιές φυτό.

10. Δείτε το στο χωράφι

Βίντεο. Η σήψη του ξύλου της ακτινιδιάς σε πραγματικές συνθήκες — συμπτώματα στο φύλλωμα και εικόνα του ξύλου μετά την τομή.

Η καλή είδηση της εργασίας: υγιές φυτό ακτινιδιάς, επτά έτη μετά τη φύτευση, στο σημείο όπου υπήρχε προσβεβλημένο φυτό. Η επαναφύτευση με νέο υγιές δενδρύλλιο δουλεύει — η ανανέωση από την ίδια ρίζα όχι.

11. Συμπεράσματα

Τα οκτώ που μετράνε

1. Η ασθένεια είναι από τις πιο καταστροφικές για την καλλιέργεια. Ευθύνεται για σημαντικές απώλειες φυτικού κεφαλαίου και περιορίζει σημαντικά τη διάρκεια ζωής και την παραγωγικότητα των αγροκτημάτων [1].
2. Οφείλεται σε σύμπλοκο μυκήτων, όχι σε ένα παθογόνο. Γι' αυτό δεν υπάρχει «το φάρμακο».
3. Τα σπόρια εισέρχονται από πληγές και τομές κλαδέματος. Εκεί δίνεται η μάχη.
4. Η πρόληψη είναι το μοναδικό μέσο για τον περιορισμό επέκτασης της ασθένειας.
5. Η σχολαστική απολύμανση και κάλυψη των τομών κλαδέματος είναι το σημαντικότερο μέτρο.
6. Η βαθιά ανανέωση από το επίπεδο του εδάφους δεν έδωσε λύση στην Κ. Μακεδονία.
7. Η επαναφύτευση με νέο υγιές δέντρο απέδωσε — χωρίς συμπτώματα μέχρι το 7ο έτος.
8. Η διάγνωση και οι κατευθυντήριες οδηγίες πρέπει να δίνονται από ειδικούς γεωπόνους [1].

12. Πηγές

Οι αριθμοί μέσα στο κείμενο παραπέμπουν στον παρακάτω κατάλογο. Η βιβλιογραφία αντλήθηκε από την επίσημη βιβλιογραφία του τεύχους 8/2024 του περιοδικού Γεωργία – Κτηνοτροφία, εκδόσεις ΑγροΤύπος.

• [1] Παστόπουλος Σ.Σ. και Σωτηρόπουλος Θ. (2024). Ίσκα της Ακτινιδιάς — Η σήψη του ξύλου της ακτινιδιάς (“Esca-like” disease), μία από τις σημαντικότερες ασθένειες της καλλιέργειας. Γεωργία – Κτηνοτροφία 8/2024:50–54, εκδόσεις ΑγροΤύπος. Η βασική πηγή του άρθρου: όλα τα ελληνικά δεδομένα, οι προσωπικές παρατηρήσεις στην Κ. Μακεδονία, τα μέτρα κλαδέματος, το εύρημα για την ανανέωση από την ίδια ρίζα και η επιτυχία της επαναφύτευσης.
• [2] Brook P.J. (1986). Diseases of kiwifruit. Σελ. 420–428 στο: Kiwifruit: Science and Management, I.J. Warrington και G.C. Weston, εκδ. Ray Richards Publisher, Auckland. Πηγή για το φάσμα των παθογόνων της ακτινιδιάς.
• [3] Παστόπουλος Σ. (2020). Βακτηριακό έλκος της ακτινιδιάς. Γεωργία – Κτηνοτροφία 8/2020. Πηγή για το βακτηριακό έλκος ως τη σημαντικότερη ασθένεια της καλλιέργειας παγκοσμίως.
• [4] Scortichini M. (2019). The cycle of disease and population structure of Pseudomonas syringae pv. actinidiae. Acta Horticulturae 1243:55–57.
• [5] Calzarano F., Spada G., Montuschi C., Di Marco S. (1999). Una forma di deperimento lignicolo colpisce i frutteti italiani di A. deliciosa. Informatore Fitopatologico 49(11):12–15. Η πρώτη καταγραφή, 1999.
• [6] Di Marco S., Spada G., Osti F. (2002). La carie dell'actinidia. Frutticoltura 9:59–64.
• [7] Di Marco S., Osti F., Spada G. (2003). The wood decay of kiwifruit and first control measures. Acta Horticulturae 610:291–294. Πηγή για την απομόνωση των Phaeoacremonium aleophilum, P. inflatipes, P. rubrigenum και Phaeomoniella chlamydospora από καστανό σηπόμενο ξύλο.
• [8] Hennion G. και συνεργάτες (2001). Le dépérissement du kiwi: le bois malade de l'esca. Infos-Ctifl 176:25–27. Η πρώτη χρήση του όρου «Esca-like».
• [9] Hennion B. και συνεργάτες (2003). First observations of a wood decay (Esca-like Disease) on Kiwifruit in France. Acta Horticulturae 610:409–413. Πηγή για τα είδη που απομονώθηκαν στη Γαλλία και τη σύγκριση με την Ιταλία.
• [10] Elena K. και Paplomatas E. (2002). First Report of Fomitiporia punctata Infecting Kiwifruit. Plant Disease 86:1176. Η ελληνική πρώτη αναφορά.
• [11] Nipoti P., Prodi A., Sandalo S., Credi R. (2004). Further studies on the main fungi associated with elephantiasis of kiwifruit. Journal of Plant Pathology 86(4):327. Πηγή για την ονομασία «ελεφαντίαση» και τη διόγκωση του κορμού.
• [12] Manning M., Meier X., Olser T.L. (2004). Etiology of vine decay in kiwifruit cv. Hayward in New Zealand. Ρώμη, 12 Δεκεμβρίου 2004.
• [13] Di Marco S., Calzarano F., Osti F., Mazzullo A. (2004). Pathogenicity of fungi associated with a decay of kiwifruit. Australasian Plant Pathology 33(3):337–342.
• [14] Di Marco S. και Osti F. (2008). Foliar symptom expression of wood decay in Actinidia deliciosa in relation to environmental factors. Plant Disease 92:1150–1157. Πηγή για τη συσχέτιση με τη μέση θερμοκρασία 23–24 °C τον Αύγουστο, για την απουσία συσχέτισης με την παραγωγή, και για την υπόθεση των 60 ημερών μετά την πλήρη άνθηση.
• [15] Prodi A., Sandalo S., Tonti S., Pisi A. (2008). Phialophora-like fungi associated with kiwifruit elephantiasis. Journal of Plant Pathology 90:487–494.
• [16] Cortesi P., Fischer M., Milgroom M.G. (2000). Identification and spread of Fomitiporia punctata associated with wood decay of grapevine showing symptoms of esca. Phytopathology 90:967–972.
• [17] Fischer M. (2002). A new wood-decaying basidiomycete species associated with esca of grapevine: Fomitiporia mediterranea. Mycological Progress 1(3):315–324.
• [18] Prodi A. και συνεργάτες (2008). Πηγή για την πρώτη αναφορά του Cadophora melinii σε ακτινιδιά.
• [19] Johnston P.R., Park D., Manning M.A. (2010). Neobulgaria alba sp. nov. and its Phialophora-like anamorph in native forests and kiwifruit orchards in New Zealand. Mycotaxon 113:385–396. Πηγή για το ότι πρόκειται για διαφορετική ασθένεια.
• [20] Mostert L. και συνεργάτες (2005). Species of Phaeoacremonium associated with infections in humans and environmental reservoirs in infected woody plants. Journal of Clinical Microbiology 43:1752–1767.
• [21] Thomidis T., Exadaktylou E., Chen S. (2013). Diaporthe neotheicola, a new threat for kiwifruit in Greece. Crop Protection 47:35–40. Ελληνική πρώτη αναφορά.
• [22] Thomidis T. και Exadaktylou E. (2010). First report of Botryosphaeria dothidea causing shoot blight of kiwifruit in Greece. Plant Disease 94:1503.
• [23] Thomidis T. και Michailides T. (2008). First report of Stemphylium botryosum on kiwifruit worldwide. Plant Disease 92:650. Πρώτη παγκόσμια αναφορά, από την Ελλάδα.
• [24] Tsahouridou P.C. και Thanassoulopoulos C.C. (2000). First Report of Alternaria alternata as a Dieback Pathogen of Kiwifruit. Plant Disease 84:371.
• [25] Elena K. (2009). Occurrence of Phomopsis sp. on kiwi plantations in Northern Greece. Hellenic Plant Protection Journal· και Thomidis T. (2009). First report of Phomopsis actinidia causing cankers on shoots of peach trees in Greece. Journal of Plant Pathology 91:499.
• [26] Dichio B., Rumorini A., Lang A. (2003). Developmental changes in xylem functionality in kiwifruit fruit: implications from fruit calcium accumulations. Acta Horticulturae 610:191–195.
• [27] Abou-Mansour E., Couché E., Tabacchi R. (2004). Do fungal naphthalenones have a role in the development of esca symptoms? Phytopathologia Mediterranea 43(1):75–82. Πηγή για τους φυτοτοξικούς παράγοντες μυκητιακής προέλευσης.
• [28] Neri L., Baraldi R., Osti F., Di Marco S. (2008). Effects of Trichoderma harzianum applications on fresh pruning wounds in Actinidia deliciosa for the protection against pathogens associated with the wood decay of kiwifruit. ISOFAR, Modena. Πηγή για την ταχύτερη δημιουργία επουλωτικού κάλου και για την απομόνωση στελεχών έως 9 μήνες μετά την εφαρμογή.
• [29] Di Marco S. και συνεργάτες (2022). Activity of Trichoderma asperellum Strain ICC 012 and Trichoderma gamsii Strain ICC 080 Toward Diseases of Esca Complex and Associated Pathogens. Frontiers in Microbiology 12:813410. Πηγή για τη μείωση των συμπτωμάτων κατά 66 έως 90% σε εννεαετή μελέτη στην άμπελο.
• [30] Γεωργική προειδοποίηση για την Ίσκα της αμπέλου, Περιφερειακό Κέντρο Προστασίας Φυτών, Ποιοτικού και Φυτοϋγειονομικού Ελέγχου Ηρακλείου, 23/1/2024. Πηγή για τα μέτρα κλαδέματος που προσαρμόστηκαν στην ακτινιδιά.
• [31] Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων — Βάση δεδομένων εγκεκριμένων φυτοπροστατευτικών προϊόντων. Η μόνη έγκυρη πηγή για το τι επιτρέπεται σήμερα στην ακτινιδιά.

Αποποίηση ευθύνης

Το παρόν κείμενο έχει ενημερωτικό και εκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την επιτόπια γεωπονική εκτίμηση ούτε συνιστά συνταγή εφαρμογής φυτοπροστατευτικών προϊόντων.

Δεν αναφέρονται εμπορικές ονομασίες ούτε δόσεις. Οι εγκρίσεις μεταβάλλονται· η επιλογή γίνεται αποκλειστικά με βάση τις ισχύουσες εγκρίσεις του ΥΠΑΑΤ για την καλλιέργεια της ακτινιδιάς [31] και ισχύουν πάντοτε οι οδηγίες της ετικέτας.

Για κάθε επέμβαση στο φύλλωμα ή στις τομές: η εφαρμογή πάνω σε δέντρα με καρπό μπορεί να προκαλέσει λεκέδες στους καρπούς και εγκαύματα στο φύλλωμα. Απαιτείται προηγούμενη δοκιμή σε περιορισμένο αριθμό δέντρων, με το ίδιο σκεύασμα και την ίδια δόση, και αναμονή 5 έως 7 ημερών πριν από τη γενική εφαρμογή. Η εφαρμογή γίνεται απόγευμα ή νωρίς το πρωί, ποτέ σε καύσωνα και ποτέ σε φύλλωμα υπό υδατική καταπόνηση.

Η ακριβής διάγνωση απαιτεί εργαστηριακή επιβεβαίωση. Κάθε επέμβαση γίνεται με ευθύνη του χρήστη, κατόπιν επιτόπιας εκτίμησης από αδειοδοτημένο γεωπόνο. Η Παστόπουλος Γεωπονική Ε.Ε. δεν φέρει καμία ευθύνη για ζημία ή απώλεια παραγωγής από την εφαρμογή των παραπάνω πληροφοριών χωρίς εξατομικευμένη τεχνική καθοδήγηση.